उत्तराखंड

उंच हिमालयात वसलेल्या उत्तराखंडमध्ये प्रागैतिहासिक काळापासून मानवी वस्ती आहे. अल्मोड्याजवळील लाखुडियार येथील शैलाश्रयांमध्ये मानवी आकृती आणि प्राण्यांची प्राचीन चित्रे आहेत. पुराणांमध्ये या प्रदेशाचे वर्णन दोन पवित्र भूमी म्हणून केले आहे: साधारणपणे आजचा गढवाल असलेला केदारखंड आणि साधारणपणे आजचा कुमाऊँ असलेला मानसखंड. गंगा आणि यमुनेच्या उगमस्थानांसह येथील नद्यांमुळे हा प्रदेश दीर्घकाळापासून यात्रेकरूंचे गंतव्यस्थान राहिला आहे, आणि म्हणूनच त्याला अनेकदा देवभूमी म्हणजेच देवांची भूमी म्हटले जाते.

सुरुवातीच्या ऐतिहासिक काळात कुणिंद लोकांनी या प्रदेशाच्या काही भागांवर राज्य केले आणि स्वतःची नाणी पाडली. डेहराडूनजवळील कालसी येथे एका मोठ्या खडकावर साधारण इ.स.पू. तिसऱ्या शतकातील मौर्य सम्राट अशोकाचा एक प्रमुख शिलालेख कोरलेला आहे, आणि तो आजही पाहता येतो. नंतर कत्युरी राजवंशाचा उदय झाला. साधारण सातव्या शतकापासून त्यांनी बैजनाथजवळील कत्युर खोऱ्यात आपले केंद्र ठेवून या प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर राज्य केले. जागेश्वर आणि बैजनाथ येथील देखणी दगडी मंदिरे याच व्यापक कालखंडातील आहेत. परंपरेनुसार तत्त्वज्ञ आदि शंकराचार्य येथे आले आणि त्यांनी भारतातील दोन सर्वात पवित्र देवस्थाने असलेल्या बद्रीनाथ आणि केदारनाथ येथील उपासनेचे पुनरुज्जीवन केले.

कत्युरी सत्तेचे छोट्या संस्थानांमध्ये विघटन झाल्यानंतर दोन राज्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले. कुमाऊँमध्ये चंद राजवंशाने आधी चंपावत येथून आणि नंतर अल्मोड्याहून राज्य केले. सोळाव्या शतकात अल्मोडा त्यांची राजधानी बनली. गढवालमध्ये पंवार किंवा परमार राज्यकर्त्यांनी परंपरेनुसार 52 असलेल्या, किल्ल्यांवर आधारित अनेक छोट्या सरदारक्या हळूहळू एकत्र आणल्या, आणि अलकनंदा नदीवरील श्रीनगर येथून राज्य केले. दोन्ही राज्यांनी मंदिरे, कला आणि उंच खिंडींमधून तिबेटशी चालणाऱ्या व्यापाराला आश्रय दिला.

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नेपाळच्या गोरख्यांनी कुमाऊँ आणि नंतर गढवाल जिंकले. 1814 ते 1816 च्या इंग्रज-नेपाळ युद्धाने त्यांची राजवट संपुष्टात आली. त्यानंतर ब्रिटिशांनी कुमाऊँ आणि गढवालचा पूर्व भाग ताब्यात घेतला, तर पश्चिम भाग पंवार राजाच्या अधिपत्याखाली टिहरी गढवाल संस्थान बनला. ब्रिटिशांनी मसूरी, नैनिताल, राणीखेत आणि लॅन्सडाउन यांसारखी थंड हवेची ठिकाणे विकसित केली, आणि डेहराडून येथे वन संशोधन संस्था आणि सर्व्हे ऑफ इंडिया यांसारख्या संस्था उभ्या राहिल्या. या प्रदेशानेही स्वातंत्र्यलढ्यात योगदान दिले. विशेषतः 1921 मध्ये बागेश्वर येथील कुली बेगार आंदोलनाने सक्तीची बिनमोबदला मजुरी संपुष्टात आणली, आणि चंद्रसिंह गढवाली यांनी 1930 मध्ये पेशावर येथे निःशस्त्र आंदोलकांवर गोळीबार करण्यास नकार दिला.

स्वातंत्र्यानंतर टिहरी गढवाल भारतात विलीन होऊन 1949 मध्ये संयुक्त प्रांतात सामील झाले, आणि संपूर्ण प्रदेश उत्तर प्रदेशाचा भाग बनला. पुढील दशकांत स्वतंत्र डोंगरी राज्यासाठी जोरदार चळवळ उभी राहिली. 9 नोव्हेंबर 2000 रोजी उत्तर प्रदेशाच्या उत्तरेकडील जिल्ह्यांतून डेहराडून राजधानी असलेले उत्तरांचल राज्य निर्माण करण्यात आले. 2007 मध्ये त्याचे नाव उत्तराखंड करण्यात आले, आणि नंतर गैरसैंणला उन्हाळी राजधानी म्हणून घोषित करण्यात आले.

प्रवाशांसाठी उत्तराखंडचा इतिहास राजांइतकाच श्रद्धा आणि पर्वतांचाही आहे. यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथ ही चारधाम यात्रा, जागेश्वर आणि बैजनाथ येथील मंदिरसमूह आणि वसाहतकालीन डोंगरी शहरे या प्रदेशाच्या दीर्घ कहाणीतील वेगवेगळी पाने उलगडून दाखवतात.