ઉત્તરાખંડ

ઊંચા હિમાલયમાં આવેલું ઉત્તરાખંડ પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી માનવવસવાટ ધરાવે છે. અલ્મોડા પાસેના લખુડિયારના શૈલાશ્રયોમાં માનવ આકૃતિઓ અને પ્રાણીઓનાં પ્રાચીન ચિત્રો છે. પુરાણોમાં આ પ્રદેશનું વર્ણન બે પવિત્ર ભૂમિઓ તરીકે કરવામાં આવ્યું છે, કેદારખંડ, જે લગભગ આજનું ગઢવાલ છે, અને માનસખંડ, જે લગભગ આજનું કુમાઉં છે. ગંગા અને યમુનાનાં ઉદ્ગમસ્થાનો સહિત તેની નદીઓએ તેને લાંબા સમયથી યાત્રાળુઓનું ગંતવ્ય બનાવ્યું છે, અને આ જ કારણે તેને ઘણીવાર દેવભૂમિ, એટલે કે દેવતાઓની ભૂમિ કહેવામાં આવે છે.

પ્રારંભિક ઐતિહાસિક કાળમાં કુણિંદ લોકોએ આ પ્રદેશના કેટલાક ભાગો પર શાસન કર્યું અને પોતાના સિક્કા બહાર પાડ્યા. દેહરાદૂન પાસેના કાલસીમાં એક મોટી શિલા પર આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 3જી સદીનો મૌર્ય સમ્રાટ અશોકનો એક મુખ્ય શિલાલેખ છે, અને તે આજે પણ જોઈ શકાય છે. પછીથી કત્યૂરી વંશ સત્તા પર આવ્યો, જેણે આશરે 7મી સદીથી બૈજનાથ પાસેની કત્યૂર ખીણને પોતાનું મથક બનાવીને પ્રદેશના મોટા ભાગ પર શાસન કર્યું. જાગેશ્વર અને બૈજનાથ જેવાં સુંદર પથ્થરનાં મંદિરો આ વ્યાપક સમયગાળાનાં છે. પરંપરા અનુસાર તત્વચિંતક આદિ શંકરાચાર્યે અહીં પ્રવાસ કર્યો અને ભારતનાં સૌથી પવિત્ર તીર્થોમાંનાં બે, બદ્રીનાથ અને કેદારનાથમાં પૂજાનું પુનરુત્થાન કર્યું.

કત્યૂરી સત્તા નાનાં રજવાડાંઓમાં વિખેરાઈ જતાં બે રાજ્યોનું પ્રભુત્વ સ્થપાયું. કુમાઉંમાં ચંદ વંશે પહેલાં ચંપાવતથી અને પછીથી અલ્મોડાથી શાસન કર્યું, જે 16મી સદીમાં તેમની રાજધાની બન્યું. ગઢવાલમાં પંવાર અથવા પરમાર શાસકોએ ધીમે ધીમે પ્રદેશના અનેક નાના ગઢ આધારિત સરદારીઓને એક કર્યાં, જેમની સંખ્યા પરંપરાગત રીતે 52 કહેવાય છે, અને અલકનંદા નદીના કિનારે શ્રીનગરથી શાસન કર્યું. બંને રાજ્યોએ મંદિરો, કળાઓ અને ઊંચા ઘાટો પાર તિબેટ સાથેના વેપારને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

18મી સદીના અંતમાં અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં નેપાળના ગોરખાઓએ કુમાઉં અને પછી ગઢવાલ જીતી લીધાં. 1814થી 1816ના એંગ્લો નેપાળી યુદ્ધ સાથે તેમના શાસનનો અંત આવ્યો, ત્યાર બાદ અંગ્રેજોએ કુમાઉં અને ગઢવાલનો પૂર્વ ભાગ લઈ લીધો, જ્યારે પશ્ચિમ ભાગ પંવાર રાજા હેઠળ ટિહરી ગઢવાલ રજવાડું બન્યો. અંગ્રેજોએ મસૂરી, નૈનીતાલ, રાનીખેત અને લેન્સડાઉન જેવાં ગિરિમથકો વિકસાવ્યાં, અને દેહરાદૂન ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ અને સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા જેવી સંસ્થાઓનું મથક બન્યું. આ પ્રદેશે સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં પણ યોગદાન આપ્યું, ખાસ કરીને બાગેશ્વરમાં 1921ના કુલી બેગાર આંદોલન દ્વારા, જેણે બળજબરીપૂર્વકની વેઠ પ્રથાનો અંત આણ્યો, અને ચંદ્રસિંહ ગઢવાલી દ્વારા, જેમણે 1930માં પેશાવરમાં નિઃશસ્ત્ર પ્રદર્શનકારીઓ પર ગોળીબાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો.

સ્વતંત્રતા પછી ટિહરી ગઢવાલ ભારતમાં વિલીન થયું અને 1949માં સંયુક્ત પ્રાંતમાં જોડાયું, અને સમગ્ર પ્રદેશ ઉત્તર પ્રદેશનો ભાગ બન્યો. ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં અલગ પહાડી રાજ્ય માટે મજબૂત ચળવળ ઊભી થઈ. 9 નવેમ્બર 2000ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના ઉત્તરી જિલ્લાઓમાંથી દેહરાદૂનને રાજધાની સાથે ઉત્તરાંચલ રાજ્યની રચના કરવામાં આવી. 2007માં તેનું નામ બદલીને ઉત્તરાખંડ રાખવામાં આવ્યું, અને પછીથી ગૈરસૈણને ઉનાળુ રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી.

પ્રવાસીઓ માટે ઉત્તરાખંડનો ઇતિહાસ રાજાઓ જેટલો જ આસ્થા અને પર્વતો વિશેનો છે. યમુનોત્રી, ગંગોત્રી, કેદારનાથ અને બદ્રીનાથની ચારધામ યાત્રા, જાગેશ્વર અને બૈજનાથના મંદિર સમૂહો, અને સંસ્થાનકાળનાં ગિરિનગરો, આ બધાં પ્રદેશની લાંબી કથાનાં જુદાં જુદાં પ્રકરણો ઉજાગર કરે છે.