ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ

ଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ କାଳରୁ ଲୋକେ ବାସ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ଆଲମୋଡ଼ା ନିକଟସ୍ଥ ଲଖୁଡିୟାରର ଶୈଳାଶ୍ରୟରେ ମଣିଷ ଆକୃତି ଓ ପଶୁଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ର ରହିଛି। ପୁରାଣରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଭୂମି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, କେଦାରଖଣ୍ଡ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଆଧୁନିକ ଗଢ଼ୱାଲ, ଏବଂ ମାନସଖଣ୍ଡ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଆଧୁନିକ କୁମାଉଁ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ଉତ୍ସ ସମେତ ଏହାର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ଦିନରୁ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଗନ୍ତବ୍ୟସ୍ଥଳ କରିଛି, ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଦେବଭୂମି, ଅର୍ଥାତ ଦେବତାଙ୍କ ଭୂମି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ କାଳରେ କୁଣିନ୍ଦ ଲୋକମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ଭାଗରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ। ଡେରାଡୁନ ନିକଟସ୍ଥ କାଲସୀରେ ଏକ ବିଶାଳ ଶିଳାରେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହା ଆଜି ବି ଦେଖିହେବ। ପରେ କତ୍ୟୁରୀ ରାଜବଂଶ କ୍ଷମତାକୁ ଆସି ପ୍ରାୟ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ବୈଜନାଥ ନିକଟସ୍ଥ କତ୍ୟୁର ଉପତ୍ୟକାକୁ ମୂଳଦୁଆ କରି ଅଞ୍ଚଳର ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଭାଗରେ ଶାସନ କଲା। ଜାଗେଶ୍ୱର ଓ ବୈଜନାଥର ମନ୍ଦିର ଭଳି ସୁଠାମ ପଥର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବୃହତ ସମୟର। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦାର୍ଶନିକ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସି ଭାରତର ଦୁଇଟି ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଦେବସ୍ଥଳ ବଦ୍ରୀନାଥ ଓ କେଦାରନାଥରେ ପୂଜାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ।

କତ୍ୟୁରୀ ଶକ୍ତି ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ଦୁଇଟି ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କଲା। କୁମାଉଁରେ ଚାନ୍ଦ ରାଜବଂଶ ପ୍ରଥମେ ଚମ୍ପାୱତରୁ ଓ ପରେ ଆଲମୋଡ଼ାରୁ ଶାସନ କଲା, ଯାହା ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ହେଲା। ଗଢ଼ୱାଲରେ ପଁୱାର ବା ପରମାର ଶାସକମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ଛୋଟ ଗଡ଼ଭିତ୍ତିକ ଜମିଦାରୀକୁ ଏକାଠି କଲେ, ଯାହାର ସଂଖ୍ୟା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ 52, ଏବଂ ଅଲକନନ୍ଦା ନଦୀ କୂଳରେ ଶ୍ରୀନଗରରୁ ଶାସନ କଲେ। ଉଭୟ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ଦିର, କଳା ଓ ଉଚ୍ଚ ଗିରିପଥ ଦେଇ ତିବ୍ବତ ସହ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ।

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ନେପାଳର ଗୋର୍ଖାମାନେ କୁମାଉଁ ଓ ପରେ ଗଢ଼ୱାଲ ଜୟ କଲେ। 1814ରୁ 1816ର ଇଙ୍ଗ୍ଲ ନେପାଳ ଯୁଦ୍ଧ ସହ ସେମାନଙ୍କ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା, ଏହା ପରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ କୁମାଉଁ ଓ ଗଢ଼ୱାଲର ପୂର୍ବ ଭାଗ ନେଲେ, ଆଉ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ପଁୱାର ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଟିହିରି ଗଢ଼ୱାଲ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ହେଲା। ବ୍ରିଟିଶମାନେ ମସୌରୀ, ନୈନିତାଲ, ରାନୀଖେତ ଓ ଲ୍ୟାନସଡାଉନ ଭଳି ଶୈଳନିବାସ ବିକଶିତ କଲେ, ଏବଂ ଡେରାଡୁନ ଫରେଷ୍ଟ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ ଓ ସର୍ଭେ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ ଭଳି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଘର ହେଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲା, ବିଶେଷକରି ବାଗେଶ୍ୱରରେ 1921ର କୁଲି ବେଗାର ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯାହା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବିନା ମଜୁରୀ ଶ୍ରମର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଗଢ଼ୱାଲୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯିଏ 1930ରେ ପେଶାୱରରେ ନିରସ୍ତ୍ର ବିକ୍ଷୋଭକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଳି ଚଳାଇବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଟିହିରି ଗଢ଼ୱାଲ ଭାରତରେ ମିଶିଲା ଏବଂ 1949ରେ ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଦେଶରେ ଯୋଗ ଦେଲା, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଅଂଶ ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ପୃଥକ ପାହାଡ଼ିଆ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ିଉଠିଲା। 9 ନଭେମ୍ବର 2000ରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଉତ୍ତର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଡେରାଡୁନକୁ ରାଜଧାନୀ କରି ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଗଲା। 2007ରେ ଏହାର ନାମ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରଖାଗଲା, ଏବଂ ପରେ ଗୈରସୈଣକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଗଲା।

ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଇତିହାସ ରାଜାମାନଙ୍କ ଭଳି ଆସ୍ଥା ଓ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟ କାହାଣୀ। ଯମୁନୋତ୍ରୀ, ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ, କେଦାରନାଥ ଓ ବଦ୍ରୀନାଥର ଚାରିଧାମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଜାଗେଶ୍ୱର ଓ ବୈଜନାଥର ମନ୍ଦିର ସମୂହ, ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗର ପାହାଡ଼ିଆ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଦୀର୍ଘ କାହାଣୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।