ఉత్తరాఖండ్

ఎత్తైన హిమాలయాల్లో ఉన్న ఉత్తరాఖండ్‌లో చరిత్రపూర్వ కాలం నుంచే మనుషులు నివసిస్తున్నారు. అల్మోరా సమీపంలోని లఖుడియార్ రాతి ఆశ్రయాల్లో మానవ రూపాలు, జంతువుల ప్రాచీన చిత్రాలు ఉన్నాయి. పురాణాల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు పవిత్ర భూములుగా వర్ణించారు. అవి సుమారు నేటి గఢ్వాల్ అయిన కేదారఖండం, సుమారు నేటి కుమావూన్ అయిన మానసఖండం. గంగా, యమునా నదుల జన్మస్థానాలతో సహా ఇక్కడి నదులు చాలా కాలంగా దీనిని యాత్రికుల గమ్యస్థానంగా మార్చాయి. అందుకే దీనిని తరచూ దేవభూమి, అంటే దేవతల నేల అని పిలుస్తారు.

తొలి చారిత్రక కాలంలో కునింద ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను పాలించి సొంత నాణేలను ముద్రించారు. డెహ్రాడూన్ సమీపంలోని కాల్సీలో ఉన్న ఒక పెద్ద రాతిపై సుమారు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుని ప్రధాన శాసనాల్లో ఒకటి ఉంది. దానిని నేటికీ సందర్శించవచ్చు. తర్వాత కత్యూరి వంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. సుమారు 7వ శతాబ్దం నుంచి బైజ్‌నాథ్ సమీపంలోని కత్యూర్ లోయ కేంద్రంగా వారు ఈ ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. జాగేశ్వర్, బైజ్‌నాథ్‌లలోని సుందరమైన రాతి ఆలయాలు ఈ విశాల కాలానికి చెందినవి. తత్త్వవేత్త ఆది శంకరాచార్యులు ఇక్కడికి వచ్చి, భారతదేశంలోని అత్యంత పవిత్ర క్షేత్రాల్లో రెండైన బదరీనాథ్, కేదార్‌నాథ్‌లలో పూజలను పునరుద్ధరించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

కత్యూరి అధికారం చిన్న చిన్న సంస్థానాలుగా విడిపోవడంతో రెండు రాజ్యాలు ప్రబలమయ్యాయి. కుమావూన్‌లో చంద్ వంశం మొదట చంపావత్ నుంచి, తర్వాత అల్మోరా నుంచి పాలించింది. 16వ శతాబ్దంలో అల్మోరా వారి రాజధాని అయింది. గఢ్వాల్‌లో పన్వార్ లేదా పర్మార్ పాలకులు ఈ ప్రాంతంలోని అనేక చిన్న కోట కేంద్రిత సంస్థానాలను క్రమంగా ఒకటిగా కలిపారు. సంప్రదాయం ప్రకారం వీటి సంఖ్య 52. వారు అలకనంద నది ఒడ్డున ఉన్న శ్రీనగర్ నుంచి పాలించారు. రెండు రాజ్యాలూ ఆలయాలను, కళలను, ఎత్తైన కనుమల గుండా టిబెట్‌తో జరిగే వ్యాపారాన్ని ప్రోత్సహించాయి.

18వ శతాబ్దం చివర, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నేపాల్ గూర్ఖాలు కుమావూన్‌ను, తర్వాత గఢ్వాల్‌ను జయించారు. 1814 నుంచి 1816 వరకు జరిగిన ఆంగ్లో నేపాల్ యుద్ధంతో వారి పాలన ముగిసింది. ఆ తర్వాత బ్రిటిష్ వారు కుమావూన్‌ను, గఢ్వాల్ తూర్పు భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. పశ్చిమ భాగం పన్వార్ రాజు ఆధీనంలో తెహ్రీ గఢ్వాల్ సంస్థానంగా మారింది. బ్రిటిష్ వారు ముస్సోరీ, నైనిటాల్, రాణీఖేత్, లాన్స్‌డౌన్ వంటి కొండ విడిది పట్టణాలను అభివృద్ధి చేశారు. డెహ్రాడూన్ ఫారెస్ట్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, సర్వే ఆఫ్ ఇండియా వంటి సంస్థలకు నిలయమైంది. ఈ ప్రాంతం స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి కూడా తోడ్పడింది. ముఖ్యంగా బలవంతపు వెట్టిచాకిరీని అంతం చేసిన 1921 బాగేశ్వర్ కూలీ బేగార్ ఉద్యమం ద్వారా, 1930లో పెషావర్‌లో నిరాయుధ నిరసనకారులపై కాల్పులు జరపడానికి నిరాకరించిన చంద్ర సింగ్ గఢ్వాలీ ద్వారా ఈ తోడ్పాటు అందింది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 1949లో తెహ్రీ గఢ్వాల్ భారతదేశంలో విలీనమై యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లో చేరింది. ఈ ప్రాంతమంతా ఉత్తరప్రదేశ్‌లో భాగమైంది. తరువాతి దశాబ్దాల్లో ప్రత్యేక కొండ రాష్ట్రం కోసం బలమైన ఉద్యమం ఎదిగింది. 9 నవంబర్ 2000న ఉత్తరప్రదేశ్ ఉత్తర జిల్లాల నుంచి డెహ్రాడూన్ రాజధానిగా ఉత్తరాంచల్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. 2007లో దీనికి ఉత్తరాఖండ్ అని పేరు మార్చారు. తర్వాత గైర్‌సైన్‌ను వేసవి రాజధానిగా ప్రకటించారు.

యాత్రికులకు ఉత్తరాఖండ్ చరిత్ర రాజులకు ఎంత సంబంధించినదో, విశ్వాసానికి, పర్వతాలకు కూడా అంతే సంబంధించినది. యమునోత్రి, గంగోత్రి, కేదార్‌నాథ్, బదరీనాథ్‌లకు సాగే చార్ ధామ్ యాత్ర, జాగేశ్వర్ మరియు బైజ్‌నాథ్ ఆలయ సముదాయాలు, వలస కాలపు కొండ పట్టణాలు అన్నీ ఈ ప్రాంతపు సుదీర్ఘ కథలోని విభిన్న అధ్యాయాలను వెల్లడిస్తాయి.