ਉੱਤਰਾਖੰਡ

ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕਈ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਕ 87.50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਚਮੋਲੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਗੋਬਿੰਦਘਾਟ ਤੋਂ 275 ਕਿ.ਮੀ.

ਜਿੰਮ ਕਾਰਬੇਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ ਹੈਲੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੰਗਾਲ ਬਾਘ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਅਤੇ ਪਉੜੀ ਗੜਵਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ, ਜਿਮ ਕਾਰਬੇਟ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਅਧੀਨ ਇਹ ਪਾਰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।

ਨੈਨੀਤਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਕੂਮਾਊ ਖੇਰਰ ਵਿਚ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਨੈਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਅੱਖਾਂ' ਅਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਝੀਲ' ਹੈ। ਨੈਨੀਤਾਲ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ੲਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ "ਲੇਕ ਅਾਫ਼ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਇਹ ਥਾਂ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਝੀਲ ਨੈਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨੈਨੀਤਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ।

ਕੇਦਰ ਨਾਥ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੀ ਅਰਾਮਗਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਿਮਾਲਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਮ ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਿਮਵਤ ਕੇਦਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਪੀਠ ਜਗਦ ਗੁਰੂ ਤ੍ਰਯਸ਼ਕ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰੀਯ ਜੰਗਮ ਤੋਂ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਪੀਠ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਵਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਮੂਰਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਕੇਦਾਰ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

ਹਰਿਦੁਆਰ, ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲਾ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਬੋਰਡ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਹਰਦੁਆਰ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹਰਿ ਦਾ ਦਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਦੁਆਰਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਸੱਤ ਪਵਿਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਮਸੂਰੀ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਰਫ਼ਾਂ ਲੱਦੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮਸੂਰੀ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਸਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਸੂਰਜ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬਦਰੀਨਾਥ ਜਾਂ ਬਦਰੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀਨਾਥ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕਸਬਾ ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 108 ਦਿਵਿਆ ਦੇਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਰੀਨਾਥ — ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

ਗੰਗੋਤਰੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਉਦਗਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 3042 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਦਾ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਅਤਿਅੰਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ 100 ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਮਾਈ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਗੋਰਖਾ ਕਮਾਂਡਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਦੁਆਰਾ 18 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਈ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨੀ ਗੰਗਾ ਮਾਈ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਚੋਪਟਾ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਛੂਤੀ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਘਾਟੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ 'ਮਿੰਨੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ' ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਚੋਪਟਾ ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਮੈਦਾਨ, ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ, ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼।

ਹਰ ਕੀ ਦੂਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਘੂੜੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਲਟਕਦੀ ਘਾਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਰੇ ਬੁਗਿਆਲ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਲਪਾਈਨ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਾਟੀ ਬੋਰਾਸੂ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਸਪਾ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।