उत्तर प्रदेश

गंगा आणि यमुनेच्या सुपीक मैदानांवर पसरलेले उत्तर प्रदेश हजारो वर्षांपासून उत्तर भारताच्या इतिहासाच्या केंद्रस्थानी राहिले आहे. प्रतापगड जिल्ह्यातील सराय नाहर राय आणि महदहा यांसारख्या मध्याश्मयुगीन स्थळांवरून उपखंडातील काही सर्वात सुरुवातीच्या स्थायिक शिकारी-संकलक समुदायांचे दर्शन घडते. राज्याच्या पश्चिम भागात आलमगीरपूरसारख्या उत्तर हडप्पाकालीन वसाहती आणि रथासारख्या गाड्या सापडलेली सिनौली येथील विलक्षण दफने इ.स.पू. दुसऱ्या सहस्रकातील समृद्ध संस्कृतींकडे निर्देश करतात. हा प्रदेश महाकाव्यांशीही घट्ट जोडलेला आहे. हिंदू परंपरेत अयोध्या श्रीरामाशी आणि मथुरा श्रीकृष्णाशी जोडली जाते.

साधारण इ.स.पू. सहाव्या शतकापर्यंत हा प्रदेश कोसल, काशी, वत्स आणि पांचाल यांसह अनेक बलशाली राज्ये आणि गणराज्यांमध्ये विभागलेला होता. हे बुद्धांचे जग होते. त्यांनी वाराणसीजवळ सारनाथ येथे पहिले प्रवचन दिले, अनेक वर्षावास श्रावस्ती येथे घालवले आणि कुशीनगर येथे महापरिनिर्वाण प्राप्त केले. ही सर्व ठिकाणे आज प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आहेत. महान जैन गुरू महावीर यांनीही या प्रदेशात प्रवास केला. मौर्य काळात अशोकाने सारनाथ येथे एक स्तंभ उभारला, ज्याचे सिंहशीर्ष आता भारताचे राष्ट्रीय बोधचिन्ह आहे आणि ते सारनाथ संग्रहालयात पाहता येते. नंतर कुषाणांच्या काळात मथुरा शिल्पकलेचे मोठे केंद्र बनले, आणि गुप्त काळात कला व विद्येला बहर आला. सातव्या शतकात राजा हर्षाने कनौज येथून राज्य केले. हे शहर पुढे प्रतिहार, पाल आणि राष्ट्रकूट यांच्यातील दीर्घ संघर्षाचे लक्ष्य बनले.

बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून हा प्रदेश दिल्ली सल्तनतीच्या अधिपत्याखाली आला, आणि पंधराव्या शतकात जौनपूरच्या शर्की सुलतानांनी अटाला मशिदीसारख्या सुंदर मशिदी बांधल्या. मुघलांनी आग्र्याला आपल्या राजधान्यांपैकी एक बनवले. अकबराने आग्र्याचा किल्ला आणि फतेहपूर सिक्री हे शहर उभारले, आणि सतराव्या शतकात शाहजहानने आपली पत्नी मुमताज महल हिच्या स्मरणार्थ ताजमहाल बांधला. ही तिन्ही युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत. अठराव्या शतकात मुघल सत्ता क्षीण होत असताना अवधच्या नवाबांनी लखनौला परिष्कृत संस्कृती, संगीत आणि खाद्यसंस्कृतीचे केंद्र बनवले आणि बडा इमामबाड्यासारखी स्मारके उभारली.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने आपला प्रभाव सातत्याने वाढवला आणि 1856 मध्ये अवध खालसा केले. अवघ्या एका वर्षानंतर 1857 चा महान उठाव मेरठ येथे सुरू झाला आणि दिल्ली, कानपूर, लखनौ आणि झाशीपर्यंत पसरला. झाशीत राणी लक्ष्मीबाई प्रतिकाराचे चिरंतन प्रतीक बनल्या. लखनौमधील रेसिडेन्सीच्या अवशेषांवर दीर्घ वेढ्याच्या खुणा आजही दिसतात. नंतर या प्रदेशाची पुनर्रचना आग्रा आणि अवधचा संयुक्त प्रांत म्हणून करण्यात आली. स्वातंत्र्यलढ्यात अलाहाबाद म्हणजेच आताचे प्रयागराज हे एक प्रमुख केंद्र होते, आणि नेहरू कुटुंबाचे निवासस्थान आनंद भवन आता संग्रहालय आहे. 1922 चे चौरी चौरा प्रकरण आणि 1925 चे काकोरी रेल्वे प्रकरण यांसारख्या घटनाही येथेच घडल्या.

1947 मध्ये स्वातंत्र्यप्राप्तीवेळी हा प्रदेश संयुक्त प्रांत म्हणून ओळखला जात असे. जानेवारी 1950 मध्ये लखनौ राजधानी ठेवून त्याचे नाव उत्तर प्रदेश करण्यात आले, आणि लवकरच ते भारतातील सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य बनले. 9 नोव्हेंबर 2000 रोजी त्याचे उत्तरेकडील डोंगराळ जिल्हे वेगळे करून उत्तरांचल हे नवीन राज्य निर्माण करण्यात आले, जे आता उत्तराखंड म्हणून ओळखले जाते.

प्रवाशांसाठी इतकी खोली असलेले प्रदेश फार थोडे आहेत. उत्तर प्रदेशातील प्रवासात वाराणसीचे घाट, बौद्ध परिक्रमा मार्ग, आग्र्याचे मुघल वैभव आणि लखनौचा नवाबी वारसा हे सर्व अनुभवता येते.