हरियाणा

हरियाणा यमुना आणि घग्गर नद्यांमधील मैदानी प्रदेशात वसलेले आहे. हजारो वर्षांपासून हा प्रदेश भारतीय इतिहासाच्या चौरस्त्यावर राहिला आहे. येथे हडप्पा किंवा सिंधू संस्कृतीची अनेक महत्त्वाची स्थळे आहेत. हिसार जिल्ह्यातील राखीगढी ही ज्ञात हडप्पाकालीन वसाहतींपैकी सर्वात मोठ्या वसाहतींमध्ये गणली जाते, तर बनावली आणि भिराणा येथेही सुरुवातीच्या शेतकरी समुदायांचे आणि नियोजित नगरांचे पुरावे सापडले आहेत. राखीगढी येथील संग्रहालय पर्यटकांना हा प्राचीन भूतकाळ समजून घेण्यास मदत करते.

या प्रदेशाचा महाभारताशी घनिष्ठ संबंध आहे. महाकाव्यात वर्णन केलेल्या महायुद्धाचे आणि भगवद्गीतेच्या उपदेशाचे स्थान म्हणून कुरुक्षेत्र परंपरेने मानले जाते. आज कुरुक्षेत्र हे एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र आहे. येथे विशाल ब्रह्मसरोवर आणि ज्योतिसर हे स्थळ आहे, जेथे श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीता सांगितली अशी परंपरा आहे. पुढे हरियाणा मौर्य साम्राज्याचा भाग होता, आणि अशोकाचा एक स्तंभ मूळतः यमुनानगरजवळील टोपरा येथे उभा होता. चौदाव्या शतकात सुलतान फिरोजशाह तुघलकाने तो दिल्लीला हलवला.

सातव्या शतकाच्या सुरुवातीला पुष्यभूती राजवंशाने कुरुक्षेत्राजवळील थानेसर येथून राज्य केले. या घराण्याचा सर्वात प्रसिद्ध राजा हर्षवर्धन याने उत्तर भारतभर मोठे साम्राज्य उभारले आणि नंतर आपली राजधानी कनौजला हलवली. पुढील शतकांमध्ये तोमर आणि चौहान यांच्यासह विविध सत्तांनी या प्रदेशासाठी संघर्ष केला. कर्नाल जिल्ह्यातील तराओरीजवळ 1191 आणि 1192 मध्ये तराईनच्या दोन लढाया झाल्या, आणि त्यांपैकी दुसऱ्या लढाईने उत्तर भारतात दिल्ली सल्तनतीच्या राजवटीचा मार्ग खुला केला. चौदाव्या शतकात फिरोजशाह तुघलकाने हिसार शहराची स्थापना केली, जेथे त्याच्या किल्ल्याचे आणि गुजरी महालाचे अवशेष आजही पाहता येतात.

भारतीय इतिहासातील तीन सर्वात निर्णायक लढाया जिथे झाल्या ते पानिपत हरियाणातच आहे. 1526 मध्ये बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव करून मुघल साम्राज्याची स्थापना केली. 1556 मध्ये अकबराच्या सैन्याने हेमूचा पराभव केला, आणि 1761 मध्ये अफगाण राज्यकर्ता अहमदशाह अब्दालीने मराठ्यांचा पराभव केला. मुघल काळात हा प्रदेश प्रमुख व्यापारी मार्गांवर होता, आणि कोस मिनार म्हणजेच जुने मैलाचे दगड आजही महामार्गालगत उभे आहेत. चंदीगडजवळील पिंजोर उद्यान सतराव्या शतकात मुघल शैलीत उभारले गेले, आणि थानेसर येथील शेख चिल्लीची कबर हे या काळातील आणखी एक सुंदर स्मारक आहे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या भागाचा बहुतांश प्रदेश ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला, आणि रेवाडीचे राव तुलाराम यांच्यासारख्या स्थानिक नेत्यांनी भाग घेतलेल्या 1857 च्या उठावानंतर तो पंजाब प्रांताकडे सोपवण्यात आला. हरियाणाच्या लोकांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय भूमिका बजावली, आणि अनेक वर्षे हिसार येथे कार्य केलेल्या लाला लजपतराय यांच्यासारख्या नेत्यांचा या प्रदेशाशी घनिष्ठ संबंध होता.

स्वातंत्र्यानंतर हा भाग पंजाब राज्याचा हिस्सा होता. स्वतंत्र हिंदीभाषक राज्याच्या मागणीनंतर पंजाब पुनर्रचना कायद्यानुसार 1 नोव्हेंबर 1966 रोजी हरियाणाची निर्मिती झाली. केंद्रशासित प्रदेश असलेले चंदीगड हरियाणा आणि पंजाब या दोन्ही राज्यांची संयुक्त राजधानी आहे. आज पर्यटक कुरुक्षेत्र, पानिपत, राखीगढी, हिसार आणि पिंजोर येथे हरियाणाचा इतिहास अनुभवू शकतात.