आसाम

आसामचा इतिहास विशाल ब्रह्मपुत्रा नदी आणि तिच्या सुपीक खोऱ्याशी घट्ट जोडलेला आहे. प्राचीन काळी हा प्रदेश प्राग्ज्योतिष आणि नंतर कामरूप म्हणून ओळखला जात असे, आणि ही नावे सुरुवातीच्या संस्कृत महाकाव्यांत व ग्रंथांत आढळतात. चौथ्या शतकातील गुप्त सम्राट समुद्रगुप्ताच्या अलाहाबाद स्तंभलेखात कामरूपाचा उल्लेख सीमावर्ती राज्य म्हणून आला आहे, यावरून त्या काळीच ते एक मान्यताप्राप्त सत्ता होते हे स्पष्ट होते.

कामरूपावर अनेक राजवंशांनी एकामागून एक राज्य केले. सुरुवातीच्या घराण्यांपैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे वर्मन राजवंश, ज्याचा सर्वात नामवंत राजा भास्करवर्मन हा सातव्या शतकात हर्षवर्धनाचा समकालीन आणि मित्र होता. चिनी यात्रेकरू ह्युएन त्संग याने त्याच्या दरबाराला भेट देऊन राज्याचे वर्णन लिहून ठेवले. नंतर म्लेच्छ आणि पाल राजवंश आले. या दीर्घ कालखंडातील अवशेष गुवाहाटीजवळील मदन कामदेव, तेजपूरजवळील कोरीव दा पर्वतिया द्वारचौकट आणि तेजपूर परिसरातील अनेक मंदिरांच्या भग्नावशेषांसारख्या ठिकाणी पाहता येतात. भारतातील सर्वात महत्त्वाच्या शक्तिपीठांपैकी एक असलेले नीलाचल टेकडीवरील कामाख्या मंदिर सोळाव्या शतकात कोच राजा नरनारायण याने पुन्हा बांधले.

1228 मध्ये सुकाफा नावाचा एक ताई राजपुत्र पूर्वेकडून पाटकाई डोंगर ओलांडून आला आणि त्याने अहोम राज्याची स्थापना केली. अहोमांनी हळूहळू संपूर्ण ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यात आपला विस्तार केला आणि सुमारे सहा शतके राज्य केले. भारतीय इतिहासातील हा सर्वात दीर्घकाळ टिकलेल्या राजवंशांपैकी एक आहे. मुघलांनी वारंवार केलेले जिंकण्याचे प्रयत्न त्यांनी परतवून लावले. यातील सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे 1671 ची सराईघाटची लढाई, जेव्हा अहोम सेनापती लाचित बडफुकन यांनी गुवाहाटीजवळ नदीवर मुघल सैन्याचा पराभव केला. शिवसागर येथील रंग घर मंडप, तलातल घर राजवाडा आणि शिव दौल मंदिर यांसह अहोमकालीन स्मारके ही प्रमुख आकर्षणे आहेत, आणि चराईदेव येथील मोईदाम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राजघराण्याच्या समाधी टेकड्यांचा 2024 मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समावेश करण्यात आला. पश्चिमेकडे सोळाव्या शतकात कोच राज्याचा उदय झाला. याच काळात संत आणि सुधारक श्रीमंत शंकरदेव यांनी वैष्णव भक्तिचळवळीचा प्रसार केला आणि सत्र नावाचे मठ स्थापन केले. त्यांपैकी अनेक सत्रे आजही माजुली बेटावर भरभराटीत आहेत.

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला दुर्बल झालेल्या अहोम राज्यावर ब्रह्मदेशाकडून आक्रमणे झाली. पहिल्या इंग्रज-ब्रह्मी युद्धानंतर 1826 च्या यांदाबूच्या तहाने आसाम ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला. 1820 च्या दशकात या प्रदेशात चहाची रोपे जंगली अवस्थेत वाढताना आढळल्यानंतर ब्रिटिशांनी चहा उद्योग विकसित केला, आणि आसामचा चहा जगप्रसिद्ध झाला. 1857 च्या उठावात आसामी लोकांनी भाग घेतला, आणि त्यातील भूमिकेबद्दल मणिराम दिवाण यांना फाशी देण्यात आली. स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक लोक राष्ट्रीय चळवळीत सामील झाले, आणि 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात एका मिरवणुकीचे नेतृत्व करताना किशोरवयीन कनकलता बरुआ यांचा मृत्यू झाला.

1947 मध्ये स्वातंत्र्यप्राप्तीवेळी आसाम भारतीय संघराज्यातील एक राज्य बनले आणि गोपीनाथ बरदलै त्याचे पहिले मुख्यमंत्री झाले. त्या वेळी त्याचे क्षेत्रफळ खूप मोठे होते, पण नंतर त्यातून अनेक नवीन राज्ये निर्माण झाली. त्यांत 1963 मध्ये नागालँड, 1972 मध्ये मेघालय, आणि 1972 मध्ये केंद्रशासित प्रदेश व 1987 मध्ये राज्य बनलेले मिझोराम यांचा समावेश आहे. जुनी राजधानी शिलाँग मेघालयाकडे गेली, आणि 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीला आसामची राजधानी गुवाहाटीतील दिसपूर येथे हलवण्यात आली.

आज पर्यटक गुवाहाटीच्या मंदिरांपासून शिवसागर, माजुली आणि वरच्या आसामातील चहाच्या मळ्यांपर्यंत ही कहाणी अनुभवू शकतात.