अरुणाचल प्रदेश

अरुणाचल प्रदेश, ज्याच्या नावाचा अर्थ अनेकदा उगवत्या सूर्यकिरणांनी उजळलेल्या पर्वतांची भूमी असा सांगितला जातो, हे भारताचे सर्वात पूर्वेकडील राज्य असून सांस्कृतिकदृष्ट्या सर्वाधिक वैविध्यपूर्ण राज्यांपैकी एक आहे. येथे आदी, न्यिशी, आपातानी, गालो, मिश्मी, मोनपा, शेरदुकपेन, तांगसा आणि वांचो यांसारखे अनेक वेगवेगळे समुदाय राहतात, आणि प्रत्येकाची स्वतःची भाषा, चालीरीती आणि मौखिक इतिहास आहे. या प्रदेशाचा प्राचीन भूतकाळ लिखित नोंदींपेक्षा या मौखिक परंपरांमध्येच अधिक जतन झालेला आहे, त्यामुळे या डोंगराळ भागाचा इतिहास शिलालेखांइतकाच गाणी, दंतकथा आणि गावांच्या आठवणींमधूनही सांगितला जातो.

पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून या खोऱ्यांमध्ये प्रागैतिहासिक काळापासून मानवी वस्ती असल्याचे दिसते, आणि अनेक जिल्ह्यांत दगडी हत्यारे सापडली आहेत. प्राचीन हिंदू आख्यायिकांमध्येही या प्रदेशाचा उल्लेख आढळतो. लोहित जिल्ह्यातील परशुराम कुंड हे परशुराम ऋषींशी जोडलेले आहे आणि मकर संक्रांतीच्या उत्सवात येथे मोठ्या संख्येने भाविक येतात, तर रोइंगजवळील भीष्मकनगर हे परंपरेने महाभारतातील रुक्मिणीचे पिता राजा भीष्मक यांच्याशी जोडले जाते. भीष्मकनगर येथे विटांनी बांधलेल्या एका मोठ्या तटबंदीचे अवशेष आहेत, आणि लिकाबालीजवळील मालिनीथान येथील अवशेषांमध्ये मध्ययुगीन काळातील असावे असे मानल्या जाणाऱ्या एका मंदिरातील सुबक कोरीव दगडी शिल्पे आहेत.

मध्ययुगात पायथ्याशी राहणाऱ्या समुदायांचे ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील राज्यांशी, विशेषतः तेराव्या शतकापासून आसामच्या बहुतांश भागावर राज्य करणाऱ्या अहोमांशी, घनिष्ठ संबंध होते. व्यापार, विवाहसंबंध आणि अधूनमधून होणारे संघर्ष यांतून हे संबंध घडत गेले, आणि अहोमांनी पोसा नावाची एक व्यवस्था विकसित केली, ज्याअंतर्गत काही डोंगरी समुदायांना मैदानी प्रदेशातून वस्तुरूपाने मोबदला मिळत असे. इटानगरला ज्याच्यावरून नाव मिळाले तो विटांचा इटा किल्ला साधारणपणे चौदाव्या किंवा पंधराव्या शतकातील मानला जातो. राज्याच्या पश्चिम भागात तिबेटी बौद्ध धर्माने मोनपा लोकांच्या संस्कृतीला आकार दिला, आणि सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मेराक लामा लोद्रे ग्यात्सो यांनी तवांग मठाची स्थापना केली. हा भारतातील सर्वात मोठ्या बौद्ध मठांपैकी एक असून आजही एक प्रमुख आकर्षण आहे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ब्रिटिशांनी आसामवर ताबा मिळवल्यानंतर त्यांनी हळूहळू आसपासच्या डोंगराळ प्रदेशांत आपला प्रभाव वाढवला. 1873 मध्ये त्यांनी इनर लाइन व्यवस्था लागू केली, जिच्याद्वारे डोंगराळ भागात बाहेरील लोकांच्या प्रवेशावर नियंत्रण ठेवले जात असे, आणि या परवाना पद्धतीचे एक स्वरूप आजही अस्तित्वात आहे. या प्रदेशाच्या मोठ्या भागावर फारसे प्रशासकीय नियंत्रण नव्हते, आणि स्थानिक चालीरीती व आदी लोकांच्या केबांगसारख्या ग्रामपरिषदा सामुदायिक कारभार सांभाळत राहिल्या.

स्वातंत्र्यानंतर या भागाचा कारभार नॉर्थ ईस्ट फ्रंटियर ट्रॅक्ट्स म्हणून आणि 1954 पासून नॉर्थ ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी म्हणजेच नेफा म्हणून चालवला गेला. आसामच्या राज्यपालांमार्फत येथे प्रशासन चालत असे, आणि आदिवासी चालीरीती व जमिनीवरील हक्कांचा आदर राखण्याचा प्रशासकीय दृष्टिकोन ठेवला जात असे. 20 जानेवारी 1972 रोजी नेफा केंद्रशासित प्रदेश बनला आणि त्याचे नाव अरुणाचल प्रदेश असे ठेवण्यात आले. त्यानंतर 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी त्याला पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला, आणि 1974 पासून राजधानी असलेले इटानगर हे शासनाचे मुख्यालय बनले.

आज प्रवासी तवांग मठ, इटानगरमधील इटा किल्ल्याचे अवशेष, मालिनीथानची शिल्पे, भीष्मकनगरची विटांची तटबंदी आणि परशुराम कुंड हे तीर्थस्थळ येथे या बहुस्तरीय इतिहासाचा अनुभव घेऊ शकतात. झिरोमधील आपातानी गावांपासून आदी आणि मोनपा समुदायांच्या उत्सवांपर्यंत राज्याच्या जिवंत परंपराही तितक्याच समृद्ध करणाऱ्या आहेत, कारण त्या शतकानुशतकांचा स्थानिक इतिहास जिवंत ठेवतात.