मणिपूर

मणिपूर हे हिरव्यागार टेकड्यांनी वेढलेल्या एका सुपीक लंबगोल खोऱ्याचे छोटे आणि सुंदर राज्य आहे, आणि त्याच्या मध्यभागी लोकटक सरोवर आहे. उखरुल जिल्ह्यातील खांगखुई आणि तामेंगलोंग जिल्ह्यातील थारोन यांसारख्या गुहांमध्ये पाषाणयुगीन हत्यारे आणि इतर प्रागैतिहासिक अवशेष सापडले आहेत, यावरून या टेकड्यांमध्ये अतिशय प्राचीन काळी लोक राहत होते हे दिसून येते. शतकानुशतके हे खोरे मैतेई लोकांचे निवासस्थान बनले, तर आसपासच्या टेकड्यांमध्ये नागा आणि कुकी झो गटांसह अनेक समुदाय स्थायिक झाले, आणि प्रत्येकाची स्वतःची भाषा, चालीरीती आणि परंपरा आहेत.

खोऱ्यातील राज्याचा इतिहास चैथारोल कुम्बाबा नावाच्या राजेशाही इतिवृत्तात नोंदलेला आहे, ज्यात निंगथौजा राजवंशाच्या राजांची दीर्घ परंपरा दिली आहे. या इतिवृत्तानुसार सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी नोंगदा लाइरेन पाखंगबा यांनी या घराण्याची स्थापना केली. राज्यकर्ते इंफाळ नदीच्या काठावरील कांगला येथून राज्य करत असत, आणि कांगला शतकानुशतके राज्याचे राजकीय आणि आध्यात्मिक केंद्र राहिले. कांगला आता इंफाळच्या मध्यभागी असलेले संरक्षित वारसा स्थळ आहे, जेथे जीर्णोद्धार केलेली प्रवेशद्वारे, मंदिरे आणि जुन्या राजवाड्यांचे अवशेष आहेत.

अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला गरीब निवाज म्हणून अधिक परिचित असलेल्या राजा पामहेइबा यांनी वैष्णव धर्म स्वीकारला, आणि तो जुन्या सनामही श्रद्धांसोबतच मैतेई संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला. त्याच शतकाच्या उत्तरार्धात राजर्षी भाग्यचंद्र म्हणूनही ओळखल्या जाणाऱ्या राजा भाग्यचंद्र यांना मणिपुरी रासलीला विकसित करण्याचे श्रेय दिले जाते. हा डौलदार नृत्यप्रकार आज भारतातील शास्त्रीय नृत्यांमध्ये गणला जातो. मणिपूर पोलोचे माहेरघर म्हणूनही प्रसिद्ध आहे, ज्याला स्थानिक भाषेत सगोल कांगजेई म्हणतात. एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश अधिकारी हा खेळ येथेच शिकले आणि त्यांनी तो जगभर पसरवण्यास हातभार लावला, आणि इंफाळमधील मापल कांगजेइबुंग हे आजही वापरात असलेल्या सर्वात जुन्या पोलो मैदानांपैकी एक असे अनेकदा वर्णिले जाते.

या राज्याला ब्रह्मदेशाशी वारंवार युद्धांना सामोरे जावे लागले. 1819 ते 1826 या काळात ब्रह्मी सैन्याने मणिपूर व्यापले होते, आणि हा काळ सात वर्षांचा विध्वंस म्हणून स्मरणात आहे. ब्रिटिशांच्या मदतीने राजपुत्र गंभीर सिंह यांनी ब्रह्मी सैन्याला हुसकावून लावले, आणि 1826 च्या यांदाबूच्या तहाने त्यांना राज्यकर्ता म्हणून मान्यता दिली. 1891 मध्ये गादीवरून झालेल्या वादामुळे इंग्रज-मणिपूर युद्ध झाले. खोंगजोम येथील निर्णायक लढाई ब्रिटिशांनी जिंकली, आणि राजपुत्र टिकेंद्रजित आणि सेनापती थांगल यांना इंफाळ येथे फाशी देण्यात आली. त्यानंतर मणिपूर ब्रिटिश नियंत्रणाखालील संस्थान बनले. अन्यायकारक वसाहतवादी धोरणांविरुद्ध महिला व्यापाऱ्यांनी 1904 आणि 1939 मध्ये नुपी लान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दोन आंदोलनांचे नेतृत्व केले.

दुसऱ्या महायुद्धात मणिपूर एक प्रमुख रणभूमी बनले. 1944 मध्ये जपानी सैन्य आणि आझाद हिंद सेना इंफाळच्या दिशेने पुढे सरकली, आणि आझाद हिंद सेनेने मोइरांग येथे आपला ध्वज फडकवला. कोहिमाच्या लढाईसोबत लढली गेलेली इंफाळची लढाई मित्रराष्ट्रांच्या निर्णायक विजयाने संपली, आणि त्यामुळे ब्रह्मदेशातील युद्धाचे पारडे फिरले. मोइरांग येथील आझाद हिंद सेना स्मारक आणि इंफाळमधील युद्ध स्मशानभूमी या घटनांची आठवण करून देतात.

1947 मध्ये मणिपूरने स्वतःची राज्यघटना स्वीकारली आणि विधानसभेसाठी निवडणुका घेतल्या. 1949 मध्ये महाराजांनी भारतासोबत विलीनीकरण करारावर स्वाक्षरी केली, आणि 15 ऑक्टोबर 1949 रोजी मणिपूर औपचारिकपणे भारताचा भाग बनले. त्याचा कारभार आधी भाग क राज्य म्हणून आणि 1956 पासून केंद्रशासित प्रदेश म्हणून चालवला गेला, आणि 21 जानेवारी 1972 रोजी ते पूर्ण राज्य बनले. इंफाळ ही राजधानी आहे. कांगला किल्ला, श्री गोविंदजी मंदिर आणि लोकटक सरोवर ही त्याचा वारसा जाणून घेण्यास सुरुवात करण्यासाठी उत्तम ठिकाणे आहेत.