ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಪುಣೆ ಬಳಿಯ ಇನಾಮ್‌ಗಾಂವ್ ಮತ್ತು ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನದ ದೈಮಾಬಾದ್‌ನಂತಹ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ತಾಮ್ರಶಿಲಾಯುಗದ ಗ್ರಾಮಗಳು, ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯಗಳ ಉದಯಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಮೊದಲೇ ಜನರು ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ದನಕರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಮಡಿಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದವು; ಮುಂಬೈ ಬಳಿಯ ಸೋಪಾರಾದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನವೊಂದು ದೊರೆತಿದೆ.

ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಶಾತವಾಹನರು ಇಂದಿನ ಪೈಠಣ್ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ದಖ್ಖನ್ ಅನ್ನು ಆಳಿದರು. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷುಗಳು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬೌದ್ಧ ಗುಹಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನೆರವಾದರು. ಕಾರ್ಲಾ, ಭಾಜಾ, ನಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಅಜಂತಾದ ಆರಂಭಿಕ ಗುಹೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ನಂತರ ಕ್ರಿ.ಶ. 5ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾಕಾಟಕರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಜಂತಾ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಬಂದರು; 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅರಸ ಒಂದನೇ ಕೃಷ್ಣ ಒಂದೇ ಬಂಡೆಯ ರಾಶಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತಿದ ಎಲ್ಲೋರಾದ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭಿಸಿದ. ಅಜಂತಾ, ಎಲ್ಲೋರಾ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈ ಬಳಿಯ ಎಲಿಫೆಂಟಾ ಗುಹೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ.

12 ಮತ್ತು 13ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾದವ ರಾಜವಂಶ ದೇವಗಿರಿಯಿಂದ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿತು; ಸಂತಕವಿ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರ ಮೂಲಕ ಮರಾಠಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಾಲ ಅದು. 1296ರಲ್ಲಿ ಅಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿ ದೇವಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ, ಮತ್ತು ನಂತರ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್ ಅದಕ್ಕೆ ದೌಲತಾಬಾದ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಅಲ್ಪಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. 1347ರಲ್ಲಿ ದಖ್ಖನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನಶಾಹಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು; ನಂತರ ಅದು ಅಹಮದ್‌ನಗರ ಮತ್ತು ಬಿಜಾಪುರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸುಲ್ತಾನಶಾಹಿಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರು ದಖ್ಖನ್‌ನೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದರು; ಔರಂಗಾಬಾದಿನ ಬೀಬಿ ಕಾ ಮಕ್ಬರಾ ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು.

17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜುನ್ನರ್ ಬಳಿಯ ಶಿವನೇರಿ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಶಿವಾಜಿಯ ಉದಯವೂ ಆಯಿತು. ಅವರು ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಭದ್ರಕೋಟೆಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಬಳಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು, ಮತ್ತು 1674ರಲ್ಲಿ ರಾಯಗಡದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತರಾದರು. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಮರಾಠರು ಮೊಘಲರ ವಿರುದ್ಧ ಸುದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು; 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯ ಶನಿವಾರ ವಾಡಾದಿಂದ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಪೇಶ್ವೆಗಳು ಮರಾಠಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.

ಯುರೋಪಿನ ಶಕ್ತಿಗಳು ಕರಾವಳಿಗೆ ಬಂದವು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ವಸಾಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು; 1661ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಆಫ್ ಬ್ರಗಾಂಝಾಳ ವರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಾಂಬೆ ದ್ವೀಪಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಕೈಸೇರಿದವು, ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಗೊಂಡವು. ಆಂಗ್ಲೋ ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧಗಳ ಸರಣಿಯ ನಂತರ 1818ರಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುಭಾಗ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಗೆ ಸೇರಿತು. ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ, ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ, ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ ಮತ್ತು ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಕರು ಮತ್ತು ನಾಯಕರನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ನೀಡಿತು. ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಮೊದಲ ಅಧಿವೇಶನ 1885ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್ 1942ರಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ 1956ರ ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ವಿದರ್ಭ ಮತ್ತು ಮರಾಠವಾಡವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ದ್ವಿಭಾಷಿಕ ಬಾಂಬೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಸಂಯುಕ್ತ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಚಳವಳಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮರಾಠಿ ಭಾಷಿಕ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿತು, ಮತ್ತು 1 ಮೇ 1960ರಂದು ಬಾಂಬೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಎಂದು ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. 1995ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಂಬೈ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣಗೊಂಡ ಬಾಂಬೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ; ವಿಧಾನಮಂಡಲದ ಚಳಿಗಾಲದ ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆಯುವ ನಾಗಪುರ ಎರಡನೇ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಯಗಡ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಡದಂತಹ ಕೋಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಜಂತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೋರಾದ ಗುಹೆಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಈ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.