ମହାରାଷ୍ଟ୍ର

ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର କୃଷକ ସମୁଦାୟଙ୍କ ବାସଭୂମି। ପୁଣେ ନିକଟସ୍ଥ ଇନାମଗାଓଁ ଓ ଗୋଦାବରୀ ଅବବାହିକାର ଦାଇମାବାଦ ଭଳି ସ୍ଥାନର ତାମ୍ରପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଗାଁଗୁଡ଼ିକରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଉଦୟର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନେ ଫସଲ ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ଗାଈଗୋରୁ ପାଳୁଥିଲେ ଏବଂ ଚିତ୍ରିତ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି କରୁଥିଲେ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ଭାଗ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା, ଏବଂ ମୁମ୍ବାଇ ନିକଟସ୍ଥ ସୋପାରାରେ ଅଶୋକଙ୍କ ଏକ ଶିଳାଲେଖ ମିଳିଛି।

ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ସାତବାହନମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଅର୍ଥାତ ଆଧୁନିକ ପୈଠନ ସହରରୁ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ବଣିକ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ସହ୍ୟାଦ୍ରି ପାହାଡ଼ ଦେଇ ଯାଇଥିବା ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ କଡ଼ରେ ପଥର କାଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ। କାର୍ଲା, ଭାଜା, ନାସିକ ଓ ଅଜନ୍ତାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସମୟର। ପରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାକାଟକଙ୍କ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଏହାର ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରକଳା ପାଇଲା। ଏହା ପରେ ଚାଲୁକ୍ୟ ଓ ତା ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟମାନେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ରାଜା ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣ ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ଶିଳାଖଣ୍ଡରୁ ଖୋଦେଇ କରି ଏଲୋରାର କୈଳାସ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଅଜନ୍ତା, ଏଲୋରା ଓ ମୁମ୍ବାଇ ନିକଟସ୍ଥ ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା ସମସ୍ତେ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀ।

ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଯାଦବ ରାଜବଂଶ ଦେବଗିରିରୁ ଶାସନ କରୁଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଥ କବି ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମରାଠୀ ସାହିତ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। 1296ରେ ଅଲାଉଦ୍ଦିନ ଖିଲଜୀ ଦେବଗିରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ଦିଲ୍ଲୀ ସଲତନତ ଦୁର୍ଗଟିକୁ ଦଖଲ କଲା। ମହମ୍ମଦ ବିନ ତୁଘଲକ ଏହାର ନାମ ଦୌଲତାବାଦ ରଖିଲେ ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଜ ରାଜଧାନୀ ସେଠାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। 1347ରେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ବାହମନୀ ସଲତନତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଯାହା ପରେ ଅହମଦନଗର ଓ ବିଜାପୁର ସମେତ ଅନେକ ସଲତନତରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୋଗଲମାନେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଔରଙ୍ଗାବାଦର ବିବି କା ମକବରା ଏହି ସମୟର।

ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜୁନ୍ନର ନିକଟସ୍ଥ ଶିବନେରୀ ଦୁର୍ଗରେ ଜନ୍ମିତ ଶିବାଜୀଙ୍କ ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ଘଟିଲା। ସେ ପାହାଡ଼ି ଦୁର୍ଗ ଓ ଉପକୂଳୀୟ ଗଡ଼ର ଏକ ଜାଲ ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ 1674ରେ ରାୟଗଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମରାଠାମାନେ ମୋଗଲଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଦୀର୍ଘ ସଂଗ୍ରାମ ଜାରି ରଖିଲେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୁଣେର ଶନିୱାର ୱାଡ଼ାରୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ପେଶୱାମାନେ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗରେ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ବିସ୍ତାର କଲେ।

ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜମାନେ ବସଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ଦର ଅଧିକାର କରିଥିଲେ, ଏବଂ 1661ରେ ବ୍ରାଗାଞ୍ଜାର କ୍ୟାଥରିନଙ୍କ ଯୌତୁକର ଅଂଶ ଭାବେ ବମ୍ବେ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଇଂରେଜଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଲା ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଗଲା। ଏକାଧିକ ଇଙ୍ଗ୍ଲ ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ପରେ 1818ରେ ପେଶୱା ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାଂଶ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରେ ସାମିଲ ହେଲା। ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଅନେକ ସଂସ୍କାରକ ଓ ନେତା ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ଯେପରିକି ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଓ ସାବିତ୍ରୀବାଈ ଫୁଲେ, ବାଳ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଲକ, ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେ ଏବଂ ବି. ଆର. ଆମ୍ବେଦକର। 1885ରେ ବମ୍ବେରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଅଗଷ୍ଟ 1942ରେ ସେଠାରୁ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ 1956ର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ବିଦର୍ଭ ଓ ମରାଠୱାଡ଼ାକୁ ସାମିଲ କରି ଏକ ବଡ଼ ଦ୍ୱିଭାଷୀ ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କଲା। ସଂଯୁକ୍ତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକ ପୃଥକ ମରାଠୀଭାଷୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ କଲା, ଏବଂ 1 ମଇ 1960ରେ ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟକୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା। 1995ରେ ସରକାରୀ ଭାବେ ମୁମ୍ବାଇ ନାମିତ ବମ୍ବେ ଏହାର ରାଜଧାନୀ, ଆଉ ନାଗପୁର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁଠି ବିଧାନସଭାର ଶୀତକାଳୀନ ଅଧିବେଶନ ହୁଏ। ରାୟଗଡ଼ ଓ ସିଂହଗଡ଼ ଭଳି ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଅଜନ୍ତା ଓ ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଇତିହାସକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦିଏ।