ఆంధ్రప్రదేశ్

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో చాలా ప్రాచీన కాలం నుంచే మనుషులు నివసిస్తున్నారు. నదీ లోయల వెంబడి దొరికిన రాతి పనిముట్లు చరిత్రపూర్వ యుగంలోనే ఆదిమానవులు ఇక్కడ జీవించారని చూపిస్తున్నాయి. తర్వాతి కాలంలో కృష్ణా, గోదావరి నదుల సారవంతమైన డెల్టాలు వ్యవసాయ గ్రామాలకు, వ్యాపార పట్టణాలకు ఆధారమయ్యాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నాటికి ఈ ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యంతో ముడిపడింది. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడిలో అశోకుని శిలా శాసనాలు లభించాయి. ఎన్నో శతాబ్దాల పాటు ఇక్కడ బౌద్ధమతం వర్ధిల్లి, అమరావతి, భట్టిప్రోలు, శాలిహుండం, నాగార్జునకొండ వంటి ప్రదేశాల్లో గొప్ప స్తూపాలను, విహారాలను మిగిల్చింది.

ఈ ప్రాంతంలో మొదటి గొప్ప స్థానిక శక్తి శాతవాహన వంశం. సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దంలో ఎదిగిన ఈ వంశం దాదాపు నాలుగు శతాబ్దాల పాటు దక్కన్‌లోని విశాల ప్రాంతాలను పాలించింది. శాతవాహనులు, వారి తర్వాత వచ్చిన ఇక్ష్వాకుల కాలంలో ఆంధ్ర ప్రాంతం రోమ్‌తో, ఆగ్నేయాసియాతో వ్యాపారం సాగించింది. అమరావతి శిల్పకళా సంప్రదాయం తొలి భారతీయ కళలోనే అత్యుత్తమమైన సున్నపురాతి శిల్ప ఫలకాలను సృష్టించింది. వీటిలో చాలా వాటిని ఈ రోజు అమరావతి పురావస్తు ప్రదర్శనశాలలో చూడవచ్చు.

తరువాతి శతాబ్దాల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని ఎన్నో వంశాలు పాలించాయి. వీరిలో పల్లవులు, విజయవాడ సమీపంలోని ఉండవల్లి గుహలతో సంబంధం ఉన్న విష్ణుకుండినులు, వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు ఉన్నారు. తూర్పు చాళుక్యుల కాలంలోనే తెలుగు సాహిత్యం రూపుదిద్దుకోవడం మొదలైంది. సుమారు 12వ శతాబ్దం నుంచి వరంగల్ కేంద్రంగా పాలించిన కాకతీయులు తెలుగు నేలలో చాలా భాగాన్ని ఒకే పాలన కిందకు తెచ్చారు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారి పతనం తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యం దక్షిణాదిపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఆ సామ్రాజ్య పాలకులు, ముఖ్యంగా 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పాలించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, తెలుగు కవిత్వానికి గొప్ప పోషకులు. రంగుల చిత్రాలతో నిండిన పైకప్పులు, భారీ రాతి నంది విగ్రహం ఉన్న లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయం ఈ కాలపు కళకు చక్కని ఉదాహరణ.

ఆ తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు ఈ ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి తర్వాత మొఘలులు, ఆపై హైదరాబాద్ నిజాములు వచ్చారు. 17వ శతాబ్దం నుంచి యూరోపియన్ వ్యాపార కంపెనీలు తీరప్రాంతానికి చేరుకుని, మచిలీపట్నం వంటి రేవు పట్టణాల్లో స్థావరాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. 18వ శతాబ్దం చివర, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిజాముతో కుదిరిన ఒప్పందాల ద్వారా ఉత్తర సర్కారులుగా పిలిచే తీరప్రాంత జిల్లాలు, రాయలసీమ జిల్లాలు బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోకి వెళ్లి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగమయ్యాయి. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఈ ప్రాంతం తన వంతు పాత్ర పోషించింది. 1920ల ప్రారంభంలో అల్లూరి సీతారామరాజు కొండ ప్రాంతాల్లో రంప తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించారు.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రజలు తమకంటూ ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలని ఉద్యమించారు. ఈ లక్ష్యం కోసం సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేసిన పొట్టి శ్రీరాములు 1952లో మరణించడంతో ఉద్యమానికి గొప్ప బలం వచ్చింది. 1 అక్టోబర్ 1953న కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది. భాష ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన భారతదేశపు మొదటి రాష్ట్రంగా దీనిని తరచూ పేర్కొంటారు. 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్ర రాష్ట్రం, పూర్వపు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతంతో విలీనమై, హైదరాబాద్ రాజధానిగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.

2 జూన్ 2014న రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగి తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. పరివర్తన కాలంలో హైదరాబాద్ ఉమ్మడి రాజధానిగా కొనసాగగా, మిగిలిన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం అదే పేరున్న ప్రాచీన బౌద్ధ క్షేత్రానికి సమీపంలో అమరావతిలో కొత్త రాజధాని ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేయడం ప్రారంభించింది. కృష్ణా లోయలోని స్తూపాల నుంచి తిరుపతి, శ్రీశైలం, లేపాక్షి ఆలయాల వరకు, తీరంలోని పాత వ్యాపార రేవుల వరకు ఈ సుదీర్ఘ చరిత్రను నేటి యాత్రికులు దర్శించవచ్చు.