ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ

ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମଣିଷ ବସବାସ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାଗୁଡ଼ିକରେ ମିଳିଥିବା ପଥର ଉପକରଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଯୁଗରେ ଏଠାରେ ଆଦିମ ମଣିଷ ରହୁଥିଲେ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ କୃଷ୍ଣା ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀର ଉର୍ବର ବଦ୍ୱୀପ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଗାଁ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲା। ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସୁଦ୍ଧା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇସାରିଥିଲା, ଏବଂ କର୍ନୁଲ ଜିଲ୍ଲାର ଏର୍ରାଗୁଡ଼ିଠାରେ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ମିଳିଛି। ଏଠାରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଅମରାବତୀ, ଭଟ୍ଟିପ୍ରୋଲୁ, ଶାଲିହୁଣ୍ଡମ ଓ ନାଗାର୍ଜୁନକୋଣ୍ଡା ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ବିଶାଳ ସ୍ତୂପ ଓ ବିହାର ରହିଛି।

ଏଠାକାର ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ସ୍ଥାନୀୟ ଶକ୍ତି ଥିଲା ସାତବାହନ ରାଜବଂଶ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଉଦୟ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ଚାରି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟର ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶାସନ କରିଥିଲା। ସାତବାହନ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରୋମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଅମରାବତୀ ଶିଳ୍ପଶୈଳୀ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ କଳାର କେତେକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚୂନପଥର ଖୋଦିତ ଫଳକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ କଳାକୃତି ଆଜି ଅମରାବତୀ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଦେଖିହେବ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକାଧିକ ରାଜବଂଶ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ଯେପରିକି ପଲ୍ଲବ, ବିଜୟୱାଡ଼ା ନିକଟସ୍ଥ ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ଉଣ୍ଡାଭଲ୍ଲି ଗୁମ୍ଫା ସହ ଜଡ଼ିତ ବିଷ୍ଣୁକୁଣ୍ଡିନ, ଏବଂ ଭେଙ୍ଗୀର ପୂର୍ବ ଚାଲୁକ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ସମୟରେ ତେଲୁଗୁ ସାହିତ୍ୟ ରୂପ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ୱାରାଙ୍ଗଲକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କାକତୀୟମାନେ ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାଂଶକୁ ଏକ ଶାସନ ଅଧୀନକୁ ଆଣିଥିଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପତନ ପରେ ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କଲା। ଏହାର ଶାସକମାନେ, ବିଶେଷକରି ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କୃଷ୍ଣଦେବରାୟ, ତେଲୁଗୁ କବିତାର ମହାନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚିତ୍ରିତ ଛାତ ଓ ବିଶାଳ ପଥର ନନ୍ଦୀ ଥିବା ଲେପାକ୍ଷୀର ବୀରଭଦ୍ର ମନ୍ଦିର ଏହି ଯୁଗର କଳାର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ।

ପରେ ଗୋଲକୋଣ୍ଡାର କୁତୁବ ଶାହୀ ସୁଲତାନମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗରେ ଶାସନ କଲେ, ତା ପରେ ମୋଗଲ ଏବଂ ପରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦର ନିଜାମମାନେ ଶାସନ କଲେ। ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ୟୁରୋପୀୟ ବାଣିଜ୍ୟିକ କମ୍ପାନୀମାନେ ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚି ମଛଲିପଟ୍ଟନମ ଭଳି ବନ୍ଦରରେ କୋଠି ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ନିଜାମଙ୍କ ସହ ହୋଇଥିବା ସନ୍ଧି ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତର ସରକାର ନାମରେ ପରିଚିତ ଉପକୂଳ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ଓ ରାୟଲସୀମା ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଅଂଶ ହେଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂମିକା ଥିଲା, ଏବଂ 1920 ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଅଲ୍ଲୁରି ସୀତାରାମ ରାଜୁ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ରମ୍ପା ବିଦ୍ରୋହର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମାଡ୍ରାସ ରାଜ୍ୟର ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଲୋକମାନେ ନିଜର ଏକ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କଲେ। ଏହି ଦାବି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଅନଶନ ପରେ 1952ରେ ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରବଳ ଗତି ଦେଲା, ଏବଂ 1 ଅକ୍ଟୋବର 1953ରେ କର୍ନୁଲକୁ ରାଜଧାନୀ କରି ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହେଲା। ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 1 ନଭେମ୍ବର 1956ରେ ପୂର୍ବତନ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ରାଜ୍ୟର ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ତେଲଙ୍ଗାନା ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ମିଶାଇ ହାଇଦ୍ରାବାଦକୁ ରାଜଧାନୀ କରି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଗଠନ କରାଗଲା।

2 ଜୁନ 2014ରେ ରାଜ୍ୟର ପୁନର୍ଗଠନ ହେଲା ଏବଂ ତେଲଙ୍ଗାନା ଏକ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ହେଲା। ଏକ ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ପାଇଁ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଉଭୟ ରାଜ୍ୟର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ରହିଲା, ଆଉ ଅବଶିଷ୍ଟ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟ ସେହି ନାମର ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀ ନିକଟରେ ଅମରାବତୀଠାରେ ଏକ ନୂଆ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ ବିକାଶ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ କୃଷ୍ଣା ଉପତ୍ୟକାର ସ୍ତୂପଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତିରୁପତି, ଶ୍ରୀଶୈଳମ ଓ ଲେପାକ୍ଷୀର ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଉପକୂଳର ପୁରୁଣା ବାଣିଜ୍ୟିକ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୀର୍ଘ ଇତିହାସର ଅନୁସରଣ କରିପାରିବେ।