ఛత్తీస్‌గఢ్

ఛత్తీస్‌గఢ్ మధ్య భారతదేశపు నడిబొడ్డున ఉంది. అడవులు, పీఠభూములు, నదీ లోయలతో నిండిన ఈ నేలపై చరిత్రపూర్వ కాలం నుంచే మనుషులు నివసిస్తున్నారు. రాయ్‌గఢ్ జిల్లాలోని సింఘన్‌పూర్, కబ్రా పహాడ్ వంటి రాతి ఆశ్రయాల్లో జంతువులు, మానవ రూపాలతో కూడిన ప్రాచీన చిత్రాలు ఉన్నాయి. ప్రాచీన గ్రంథాల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ కోసల అని పిలిచేవారు. స్థానిక సంప్రదాయాలు ఇక్కడి అనేక ప్రదేశాలను రామాయణ ఘట్టాలతో అనుసంధానిస్తాయి. సర్గుజా జిల్లాలోని రామ్‌గఢ్ కొండల్లో సీతాబెంగా, జోగీమారా గుహలు ఉన్నాయి. వీటిలో తొలినాటి శాసనాలు ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన నాటక వేదికల్లో ఇవి కూడా ఉన్నాయని కొందరు వర్ణిస్తారు.

సుమారు క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నుంచి శరభపురీయులు, పాండువంశీయులు వంటి స్థానిక వంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాయి. మహానది తీరంలోని వారి రాజధాని సిర్పూర్ హిందూ, బౌద్ధ, జైన కట్టడాలతో ఒక ముఖ్యమైన మత కేంద్రంగా ఎదిగింది. సుమారు 7వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన సిర్పూర్‌లోని ఇటుక లక్ష్మణ ఆలయాన్ని భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ ఇటుక ఆలయాల్లో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు. అక్కడ జరిపిన తవ్వకాల్లో విహారాలు, ఒక పెద్ద మార్కెట్ ప్రాంతం బయటపడ్డాయి. చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఈ కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించాడని భావిస్తారు.

సుమారు 11వ శతాబ్దం నుంచి హైహయులు అని కూడా పిలిచే కలచురి వంశం రతన్‌పూర్ కేంద్రంగా పాలన స్థాపించింది. తర్వాత రాయ్‌పూర్‌లో దాని ఒక శాఖ ఏర్పడింది. ముప్పై ఆరు కోటలు అని అర్థం వచ్చే ఛత్తీస్‌గఢ్ అనే పేరు ఈ కాలపు కోట కేంద్రాలను సూచిస్తుందని చాలామంది నమ్ముతారు. అయితే ఈ పేరు అసలు మూలంపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఛత్తీస్‌గఢ్ ఖజురాహోగా తరచూ పిలిచే కవర్ధా సమీపంలోని అందమైన చెక్కడాలున్న భోరమ్‌దేవ్ ఆలయం సుమారు 11వ శతాబ్దానికి చెందినది. అడవులతో నిండిన దక్షిణ భాగంలోని బస్తర్ ప్రాంతాన్ని వరంగల్ కాకతీయుల నుంచి తమ మూలాలను చెప్పుకునే వంశం పాలించింది. దంతేవాడలోని దంతేశ్వరి ఆలయం ప్రసిద్ధ బస్తర్ దసరా ఉత్సవానికి నేటికీ కేంద్రంగా ఉంది. గోండులు, ఇతర ఆదివాసీ సముదాయాలు చాలా కాలంగా ఈ ప్రాంత సంస్కృతికి, చరిత్రకు కేంద్రంగా ఉన్నాయి.

18వ శతాబ్దం మధ్యలో నాగపూర్ భోంస్లేల నాయకత్వంలో మరాఠాలు ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో చాలా భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆంగ్లో మరాఠా యుద్ధాల తర్వాత ఈ ప్రాంతంపై బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగింది. 1861లో దీనిని కొత్తగా ఏర్పడిన సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌లో చేర్చారు. వలస పాలనకు ప్రతిఘటన ఎన్నో రూపాల్లో సాగింది. కరువు సమయంలో ఆకలితో ఉన్నవారికి ధాన్యం పంచి, 1857 తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న సోనాఖాన్‌కు చెందిన వీర్ నారాయణ్ సింగ్‌ను రాయ్‌పూర్‌లో ఉరితీశారు. ఆయనను స్థానిక వీరుడిగా గౌరవిస్తారు. 1910లో గుండాధూర్‌తో ముడిపడిన బస్తర్ భూంకాల్ తిరుగుబాటు అడవులపై బ్రిటిష్ విధానాలను సవాలు చేసింది. కండేల్ కాలువ సత్యాగ్రహానికి సంబంధించి 1920లో మహాత్మా గాంధీ ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించారు. తర్వాతి జాతీయ ఉద్యమాల్లోనూ ఈ ప్రాంతం పాల్గొంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఈ ప్రాంతంలోని సంస్థానాలు భారతదేశంలో విలీనమయ్యాయి. 1956లో మధ్యప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగినప్పుడు ఛత్తీస్‌గఢ్ ఆ రాష్ట్రంలో భాగమైంది. ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం చాలా కాలంగా కొనసాగిన డిమాండ్ ఫలితంగా 1 నవంబర్ 2000న రాయ్‌పూర్ రాజధానిగా ఛత్తీస్‌గఢ్ ఏర్పడింది. ఆ తర్వాత సమీపంలో నవ రాయ్‌పూర్ అనే ప్రణాళికాబద్ధమైన కొత్త రాజధాని నగరాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

ఈ రోజు సందర్శకులు సిర్పూర్, భోరమ్‌దేవ్, పాత రాజధాని రతన్‌పూర్, రాయ్‌గఢ్ రాతి చిత్రాలు, బస్తర్ ఆలయాలు, గిరిజన పండుగలలో ఈ చరిత్రను అన్వేషించవచ్చు.