మధ్యప్రదేశ్

భారతదేశపు హృదయమైన మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉపఖండంలోని అత్యంత పురాతన మానవ జీవన ఆనవాళ్లు కొన్ని ఉన్నాయి. భోపాల్ సమీపంలో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన భీంబేట్కా రాతి ఆశ్రయాల్లో వేటగాళ్లు, నర్తకులు, జంతువుల చిత్రాలు ఉన్నాయి. వేల సంవత్సరాల పాటు వేసిన ఈ చిత్రాల్లో తొలివి రాతియుగానికి చెందినవి. నర్మదా లోయలో కూడా ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు లభించాయి. క్రీ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దిలో ఈ ప్రాంతంలో అవంతి వంటి రాజ్యాలు ఉండేవి. దాని రాజధాని ఉజ్జయిని ప్రాచీన భారతదేశపు మహా నగరాల్లో ఒకటిగా ఎదిగింది.

క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. అశోకుడు చక్రవర్తి కాకముందు ఉజ్జయినిలో రాజప్రతినిధిగా పనిచేశాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది. సాంచీలో అసలైన మహా స్తూపాన్ని ఆయనే నిర్మింపజేశాడు. తర్వాత దానిని విస్తరించి ప్రసిద్ధ చెక్కడాల తోరణ ద్వారాలను చేర్చారు. సాంచీ ఇప్పుడు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. విదిశ సమీపంలో హెలియోడోరస్ స్తంభం ఉంది. తనను తాను విష్ణు భక్తుడిగా ప్రకటించుకున్న ఒక గ్రీకు రాజు రాయబారి దీనిని క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దంలో నిలబెట్టాడు. క్రీ.శ. 4, 5 శతాబ్దాల్లో గుప్త సామ్రాజ్య కాలంలో శిల్పులు ఉదయగిరి గుహలను చెక్కారు. మహాకవి కాళిదాసుకు ఉజ్జయినితో సన్నిహిత సంబంధం ఉంది.

తరువాతి శతాబ్దాల్లో అనేక ముఖ్యమైన వంశాలు పాలించాయి. 11వ శతాబ్దపు పండిత రాజు భోజుడు సహా మాళ్వా పరమారులు ఆలయాలు నిర్మించి విద్యను ప్రోత్సహించారు. భోజ్‌పూర్‌లోని అసంపూర్ణమైన మహా శివాలయం ఆయన పాలనతో ముడిపడి ఉంది. బుందేల్‌ఖండ్ చందేలులు 10వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య ఖజురాహో ఆలయాలను నిర్మించారు. శిల్పకళకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఇది మరో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.

మధ్యయుగంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు ఇక్కడ తమ అధికారాన్ని విస్తరించారు. ఆ తర్వాత స్వతంత్ర మాళ్వా సుల్తానుల రాజ్యం వచ్చింది. దాని కొండపై రాజధాని మాండు జహాజ్ మహల్‌కు, బాజ్ బహదూర్ మరియు రాణీ రూపమతిల ప్రేమ గాథకు ప్రసిద్ధి. తోమర పాలకుడు మాన్ సింగ్ గ్వాలియర్ కోటలో వైభవోపేతమైన మాన్ మందిర్ రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. బుందేలా రాజులు ఓర్ఛా రాజభవనాలను, ఆలయాలను నిర్మించారు. తూర్పున గఢా మండ్లా గోండు రాజ్యం వర్ధిల్లింది. దాని రాణి దుర్గావతి 1564లో మొఘల్ సైన్యంతో పోరాడుతూ వీరమరణం పొందింది. 18వ శతాబ్దంలో మరాఠాలు ప్రబలమయ్యారు. సింధియాలు గ్వాలియర్ నుంచి, హోల్కర్లు ఇండోర్ నుంచి పాలించారు. మహేశ్వర్ నుంచి పాలించిన అహల్యాబాయి హోల్కర్ తన వివేకవంతమైన పాలనకు, ఆలయ నిర్మాణాలకు స్మరణీయురాలు. భోపాల్‌లో బేగమ్‌లుగా పిలిచే మహిళా పాలకుల వంశం 19వ శతాబ్దంలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాలా కాలం పాలించింది.

బ్రిటిష్ పాలనలో ఈ ప్రాంతం నాగపూర్ నుంచి పాలించబడిన సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌కు, సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ కిందకు వచ్చిన అనేక సంస్థానాలకు మధ్య విభజించబడింది. 1857 తిరుగుబాటు సమయంలో ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి 1858లో గ్వాలియర్ సమీపంలో యుద్ధంలో వీరమరణం పొందింది. ఆమె సహచరుడు తాంతియా తోపేను మరుసటి సంవత్సరం శివపురిలో ఉరితీశారు. విప్లవకారుడు చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ ప్రస్తుతం అలీరాజ్‌పూర్ జిల్లాగా ఉన్న ప్రాంతంలో జన్మించారు.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మధ్య భారత్, వింధ్య ప్రదేశ్, భోపాల్ రాష్ట్రం, నాగపూర్ కేంద్రంగా ఉన్న అసలు మధ్యప్రదేశ్ సహా అనేక ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండేవి. 1 నవంబర్ 1956న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం వీటన్నింటినీ విలీనం చేసి భోపాల్ రాజధానిగా కొత్త మధ్యప్రదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. మరాఠీ మాట్లాడే విదర్భ ప్రాంతం బాంబే రాష్ట్రానికి వెళ్లింది. 1 నవంబర్ 2000న తూర్పు జిల్లాలను వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం ఛత్తీస్‌గఢ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ రోజు సాంచీ, ఖజురాహో, గ్వాలియర్, ఓర్ఛా, మాండు మధ్యప్రదేశ్‌ను చరిత్ర ప్రియులకు భారతదేశంలోని అత్యంత సుసంపన్నమైన గమ్యస్థానాల్లో ఒకటిగా నిలుపుతున్నాయి.