मध्य प्रदेश

भारताचे हृदय असलेल्या मध्य प्रदेशात उपखंडातील मानवी जीवनाच्या काही सर्वात प्राचीन खुणा आढळतात. भोपाळजवळील भीमबेटका येथील शैलाश्रये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असून त्यांत हजारो वर्षांच्या काळात काढलेली शिकारी, नर्तक आणि प्राण्यांची चित्रे आहेत, आणि त्यांपैकी सर्वात जुनी चित्रे पाषाणयुगातील आहेत. नर्मदा खोऱ्यातही प्राचीन दगडी हत्यारे सापडली आहेत. इ.स.पू. पहिल्या सहस्रकात या प्रदेशात अवंतीसारखी राज्ये होती, आणि अवंतीची राजधानी उज्जैन प्राचीन भारतातील महान नगरांपैकी एक बनली.

इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात हा भाग मौर्य साम्राज्याचा हिस्सा होता, आणि सम्राट होण्यापूर्वी अशोक उज्जैन येथे राज्यपाल होता असे परंपरेने सांगितले जाते. त्याने सांचीचा मूळ महास्तूप उभारला, ज्याचा नंतर विस्तार करण्यात आला आणि त्याला प्रसिद्ध कोरीव तोरणद्वारे जोडण्यात आली. सांची आता युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे. विदिशाजवळ हेलिओडोरस स्तंभ उभा आहे. इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात एका ग्रीक राजाच्या दूताने तो उभारला आणि स्वतःला विष्णुभक्त म्हणवले. चौथ्या आणि पाचव्या शतकात गुप्त साम्राज्याच्या काळात शिल्पकारांनी उदयगिरी लेणी कोरली, आणि कवी कालिदास यांचा उज्जैनशी घनिष्ठ संबंध मानला जातो.

पुढील शतकांमध्ये अनेक महत्त्वाच्या राजवंशांनी येथे राज्य केले. माळव्याच्या परमारांनी, ज्यांत अकराव्या शतकातील विद्वान राजा भोज यांचाही समावेश होतो, मंदिरे बांधली आणि विद्येला प्रोत्साहन दिले, आणि भोजपूर येथील भव्य अपूर्ण शिवमंदिर त्यांच्या कारकिर्दीशी जोडले जाते. बुंदेलखंडच्या चंदेलांनी दहाव्या ते बाराव्या शतकांदरम्यान खजुराहोची मंदिरे बांधली. आपल्या शिल्पकलेसाठी प्रसिद्ध असलेले खजुराहो हे आणखी एक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे.

मध्ययुगात दिल्ली सल्तनतीने येथे आपली सत्ता विस्तारली, आणि त्यानंतर स्वतंत्र माळवा सल्तनत आली. तिची डोंगरमाथ्यावरील राजधानी मांडू जहाज महालासाठी आणि बाजबहादूर व राणी रूपमती यांच्या प्रेमकथेसाठी प्रसिद्ध आहे. तोमर राज्यकर्ते मानसिंह यांनी ग्वाल्हेर किल्ल्यात भव्य मान मंदिर राजवाडा बांधला, बुंदेला राजांनी ओरछा येथील राजवाडे आणि मंदिरे उभारली, आणि पूर्वेकडे गढा मंडलाचे गोंड राज्य भरभराटीला आले. त्या राज्याची राणी दुर्गावती 1564 मध्ये मुघल सैन्याशी लढताना धारातीर्थी पडली. अठराव्या शतकात मराठे प्रबळ झाले. शिंदे ग्वाल्हेरहून आणि होळकर इंदूरहून राज्य करत होते. महेश्वर येथून कारभार पाहणाऱ्या अहिल्याबाई होळकर आपल्या सुज्ञ राज्यकारभारासाठी आणि मंदिरनिर्मितीसाठी स्मरणात आहेत. भोपाळमध्ये बेगम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्त्री राज्यकर्त्यांच्या घराण्याने एकोणिसाव्या शतकाचा बहुतांश काळ आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत राज्य केले.

ब्रिटिश काळात हा प्रदेश नागपूरहून कारभार चालणाऱ्या मध्य प्रांतात आणि सेंट्रल इंडिया एजन्सीखाली एकत्रित केलेल्या अनेक संस्थानांमध्ये विभागलेला होता. 1857 च्या उठावादरम्यान झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई 1858 मध्ये ग्वाल्हेरजवळ लढाईत धारातीर्थी पडल्या, आणि त्यांचे सहकारी तात्या टोपे यांना पुढील वर्षी शिवपुरी येथे फाशी देण्यात आली. क्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म आता अलीराजपूर जिल्हा असलेल्या प्रदेशात झाला.

स्वातंत्र्यानंतर येथे मध्य भारत, विंध्य प्रदेश, भोपाळ राज्य आणि नागपूर येथे केंद्र असलेले मूळ मध्य प्रदेश असे अनेक स्वतंत्र घटक होते. 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी राज्य पुनर्रचना कायद्याने त्यांचे विलीनीकरण करून भोपाळ राजधानी असलेले नवीन मध्य प्रदेश निर्माण केले, तर मराठीभाषक विदर्भ प्रदेश मुंबई राज्याकडे गेला. 1 नोव्हेंबर 2000 रोजी पूर्वेकडील जिल्हे वेगळे करून छत्तीसगड हे नवीन राज्य निर्माण करण्यात आले. आज सांची, खजुराहो, ग्वाल्हेर, ओरछा आणि मांडू यांमुळे मध्य प्रदेश इतिहासप्रेमींसाठी भारतातील सर्वात समृद्ध पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे.