त्रिपुरा

त्रिपुरा हे ईशान्य भारतातील एक छोटे डोंगराळ राज्य असून त्याच्या तीन बाजूंना बांगलादेशची सीमा आहे. त्रिपुरी, रियांग, जमातिया आणि इतर अनेक मूळनिवासी समुदायांचे हे दीर्घकाळापासून निवासस्थान आहे, आणि त्यांच्या भाषा, नृत्ये आणि हस्तकला आजही राज्याच्या ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहेत. परंपरेनुसार या राज्याचे मूळ अतिशय प्राचीन काळात आहे, आणि पद्यात लिहिलेल्या राजमाला या राजेशाही इतिवृत्तात राजांच्या दीर्घ परंपरेची नोंद आहे. या इतिवृत्ताच्या सर्वात जुन्या भागांत इतिहास आणि आख्यायिका यांचे मिश्रण असले तरी या प्रदेशाच्या भूतकाळाचा तो एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.

त्रिपुरातील काही सर्वात लक्षवेधी स्मारके मध्ययुगाच्या सुरुवातीच्या काळातील आहेत. राज्याच्या उत्तर भागातील उनाकोटी येथे जंगलव्याप्त डोंगरउतारावर प्रचंड शैव शिल्पे कोरलेली आहेत, ज्यांत शिवाच्या एका विशाल मस्तकाचाही समावेश आहे, आणि ती साधारणपणे आठव्या ते नवव्या शतकातील मानली जातात. दक्षिणेकडील पिलाक येथे पुरातत्त्वज्ञांना साधारण आठव्या ते बाराव्या शतकातील टेराकोटा फलक, स्तूपाचे अवशेष आणि बौद्ध व हिंदू अशी दोन्ही प्रकारची शिल्पे सापडली आहेत, जी बंगाल आणि व्यापक बौद्ध जगाशी असलेले संबंध दर्शवतात. कला आणि पुरातत्त्वात रस असलेल्या प्रवाशांसाठी ही दोन्ही स्थळे पाहण्यासारखी आहेत.

साधारण पंधराव्या शतकापासून त्रिपुरावर माणिक्य राजवंशाने राज्य केले. हे या प्रदेशातील सर्वाधिक काळ राज्य करणाऱ्या राजघराण्यांपैकी एक आहे. आपल्या शिखरकाळात या राज्याचा विस्तार आजच्या बांगलादेशच्या मैदानी प्रदेशात आतपर्यंत होता. या काळाच्या बहुतांश भागात राजधानी तेव्हा रांगामाटी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उदयपूर येथे होती, जेथे राजा धन्य माणिक्य यांनी सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या सुमारास त्रिपुरासुंदरी मंदिर बांधले. ते एक शक्तिपीठ म्हणून पूजले जाते आणि आजही एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र आहे. पुढील शतकांमध्ये या राज्याची बंगाल सल्तनतीशी आणि नंतर मुघलांशी वारंवार युद्धे झाली, आणि मुघलांनी त्याच्या सखल प्रदेशाचा बराचसा भाग ताब्यात घेतला.

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने बंगालवर नियंत्रण मिळवले, तेव्हा त्रिपुराच्या राज्यकर्त्यांच्या ताब्यातील मैदानी प्रदेश ब्रिटिश प्रशासनाखाली आला, तर डोंगरी त्रिपुरा माणिक्यांच्या अधिपत्याखाली संस्थान म्हणून कायम राहिला. राजधानी उदयपूरहून जुन्या आगरतळा येथे आणि नंतर एकोणिसाव्या शतकात सध्याच्या आगरतळा शहरात हलवण्यात आली. नंतरच्या राज्यकर्त्यांनी, विशेषतः बीरचंद्र माणिक्य यांनी, शिक्षण, कला आणि साहित्याला प्रोत्साहन दिले, आणि राज्याला अनेकदा भेट देणाऱ्या रवींद्रनाथ टागोर यांच्याशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. 1901 मध्ये पूर्ण झालेल्या शुभ्र उज्जयंत राजवाड्यात आता त्रिपुरा राज्य संग्रहालय आहे, आणि सरोवरातील नीरमहाल हा राजवाडा 1930 च्या दशकात राजघराण्याचे उन्हाळी विश्रामस्थान म्हणून बांधण्यात आला.

1947 मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर राज्यप्रतिनिधी महाराणी कांचन प्रभा देवी यांनी ज्या करारावर स्वाक्षरी केली त्यानुसार 15 ऑक्टोबर 1949 रोजी त्रिपुरा भारतात विलीन झाले. सुरुवातीला भाग क राज्य म्हणून त्याचा कारभार थेट केंद्र सरकारमार्फत चालवला गेला, 1956 मध्ये ते केंद्रशासित प्रदेश बनले, आणि 21 जानेवारी 1972 रोजी ईशान्य क्षेत्र (पुनर्रचना) कायद्यानुसार आगरतळा राजधानी असलेल्या त्रिपुराला पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला. 1947 मधील बंगालची फाळणी आणि नंतर पूर्व पाकिस्तानात घडलेल्या घटनांमुळे मोठ्या संख्येने निर्वासित त्रिपुरात आले, आणि त्यामुळे येथील लोकसंख्या आणि संस्कृतीचे स्वरूप बदलले.

आज प्रवासी उनाकोटीच्या शिलाशिल्पांपासून आणि पिलाकच्या टेराकोटापासून उदयपूरच्या मंदिरांपर्यंत आणि आगरतळ्याच्या राजवाड्यांपर्यंत त्रिपुराच्या इतिहासाचा मागोवा घेऊ शकतात. हे राज्य इतके छोटे आहे की साधारण आठवडाभरात ते पाहून होते.