திரிபுரா, மூன்று பக்கங்களிலும் வங்காளதேசத்தை எல்லையாகக் கொண்ட, வடகிழக்கு இந்தியாவின் சிறிய மலைப்பாங்கான மாநிலம். திரிபுரி, ரியாங், ஜமாதியா உள்ளிட்ட பழங்குடிச் சமூகங்களின் நீண்டகாலத் தாயகம் இது; அவர்களின் மொழிகள், நடனங்கள், கைவினைகள் இன்றும் அதன் அடையாளத்தின் முக்கியப் பகுதியாக உள்ளன. மரபு இந்த அரசின் தோற்றத்தை மிகப் பண்டைய காலத்துடன் தொடர்புபடுத்துகிறது; செய்யுள் வடிவில் எழுதப்பட்ட அரச வரலாற்றுக் குறிப்பேடான ராஜமாலா, மன்னர்களின் நீண்ட வழிமரபைப் பதிவு செய்கிறது. அதன் மிகத் தொடக்கப் பகுதிகள் வரலாற்றையும் புராணத்தையும் கலந்தாலும், இப்பகுதியின் கடந்த காலத்துக்கு அது ஒரு முக்கிய ஆதாரமாக உள்ளது.
திரிபுராவின் மிகக் கவனத்தை ஈர்க்கும் நினைவுச் சின்னங்கள் சில தொடக்க இடைக்காலத்தைச் சேர்ந்தவை. மாநிலத்தின் வடக்கே உள்ள உனகோட்டியில், காடடர்ந்த மலைச்சரிவில், சிவனின் பிரம்மாண்டமான தலை உள்ளிட்ட மாபெரும் சைவ உருவங்கள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன; இவை பொதுவாக ஏறத்தாழ 8ஆம், 9ஆம் நூற்றாண்டுகளைச் சேர்ந்தவையாகக் கருதப்படுகின்றன. தெற்கே உள்ள பிலாக்கில், ஏறத்தாழ 8ஆம் நூற்றாண்டு முதல் 12ஆம் நூற்றாண்டு வரையிலான சுடுமண் பலகைகள், ஸ்தூபி எச்சங்கள், பௌத்த மற்றும் இந்துச் சிற்பங்கள் ஆகியவற்றைத் தொல்லியலாளர்கள் கண்டறிந்துள்ளனர்; வங்காளத்துடனும் பரந்த பௌத்த உலகுடனும் இருந்த தொடர்புகளை இவை காட்டுகின்றன. கலையிலும் தொல்லியலிலும் ஆர்வம் கொண்ட பயணிகளுக்கு இவ்விரு தளங்களும் மனநிறைவு தரும் இடங்களாகும்.
ஏறத்தாழ 15ஆம் நூற்றாண்டு முதல், இப்பகுதியில் மிக நீண்ட காலம் ஆட்சி செய்த அரச குடும்பங்களில் ஒன்றான மாணிக்ய வம்சம் திரிபுராவை ஆண்டது. அதன் உச்சத்தில், இந்த அரசு இன்றைய வங்காளதேசத்தின் சமவெளிகளுக்குள் வெகுதூரம் பரவியிருந்தது. இக்காலத்தின் பெரும்பகுதியில் தலைநகர், அப்போது ரங்காமாட்டி என அழைக்கப்பட்ட உதய்பூரில் இருந்தது; ஏறத்தாழ 16ஆம் நூற்றாண்டின் தொடக்கத்தில் மன்னர் தன்ய மாணிக்யர் அங்கு திரிபுர சுந்தரி கோயிலைக் கட்டினார். சக்தி பீடங்களில் ஒன்றாகப் போற்றப்படும் இது இன்றும் முக்கியப் புனிதத் தலமாக உள்ளது. அடுத்த நூற்றாண்டுகளில் இந்த அரசு வங்காள சுல்தானகத்துடனும், பின்னர் அதன் தாழ்நிலப் பகுதிகளின் பெரும்பகுதியைக் கைப்பற்றிய முகலாயர்களுடனும் அடிக்கடி போர்களை நடத்தியது.
18ஆம் நூற்றாண்டின் இரண்டாம் பாதியில் பிரிட்டிஷ் கிழக்கிந்தியக் கம்பெனி வங்காளத்தைக் கைப்பற்றியபோது, திரிபுரா ஆட்சியாளர்கள் வைத்திருந்த சமவெளிப் பகுதிகள் ஆங்கிலேய நிர்வாகத்தின் கீழ் வந்தன; மலைத் திரிபுரா மாணிக்யர்களின் கீழ் சமஸ்தானமாகத் தொடர்ந்தது. தலைநகர் உதய்பூரிலிருந்து பழைய அகர்தலாவுக்கும், பின்னர் 19ஆம் நூற்றாண்டில் இன்றைய அகர்தலா நகருக்கும் மாறியது. பிற்கால ஆட்சியாளர்கள், குறிப்பாக பீர் சந்திர மாணிக்யர், கல்வி, கலை, இலக்கியம் ஆகியவற்றை ஊக்குவித்தனர்; மாநிலத்துக்குப் பலமுறை வருகை தந்த ரவீந்திரநாத் தாகூருடன் நெருங்கிய தொடர்பு கொண்டிருந்தனர். 1901இல் கட்டி முடிக்கப்பட்ட வெண்ணிற உஜ்ஜயந்தா அரண்மனையில் இப்போது திரிபுரா மாநில அருங்காட்சியகம் உள்ளது; ஏரி அரண்மனையான நீர்மஹால் 1930களில் அரச கோடைக்கால ஓய்விடமாகக் கட்டப்பட்டது.
1947இல் இந்தியா விடுதலை பெற்ற பிறகு, அரசப் பிரதிநிதியாக இருந்த மகாராணி காஞ்சன் பிரபா தேவி கையெழுத்திட்ட ஒப்பந்தத்தின்படி 1949 அக்டோபர் 15 அன்று திரிபுரா இந்தியாவுடன் இணைந்தது. அது முதலில் சி பகுதி மாநிலமாக மத்திய அரசால் நேரடியாக நிர்வகிக்கப்பட்டு, 1956இல் ஒன்றியப் பிரதேசமாகி, வடகிழக்குப் பகுதிகள் (மறுசீரமைப்பு) சட்டத்தின் கீழ் 1972 ஜனவரி 21 அன்று அகர்தலாவைத் தலைநகராகக் கொண்டு முழு மாநில அந்தஸ்தைப் பெற்றது. 1947 வங்கப் பிரிவினையும், பின்னர் கிழக்கு பாகிஸ்தானில் நிகழ்ந்த நிகழ்வுகளும் ஏராளமான அகதிகளைத் திரிபுராவுக்குக் கொண்டுவந்து, அதன் மக்கள்தொகையையும் பண்பாட்டையும் மாற்றியமைத்தன.
உனகோட்டியின் பாறைச் செதுக்கல்கள், பிலாக்கின் சுடுமண் படைப்புகள் முதல் உதய்பூரின் கோயில்கள், அகர்தலாவின் அரண்மனைகள் வரை திரிபுராவின் வரலாற்றை இன்றைய பயணிகள் பின்தொடர்ந்து காணலாம்; ஏறத்தாழ ஒரு வாரத்தில் சுற்றிப் பார்க்கக்கூடிய அளவுக்குச் சிறிய மாநிலம் இது.