कर्नाटक

कर्नाटकला भारतातील सर्वात दीर्घ नोंदवलेल्या इतिहासांपैकी एक लाभला आहे. राज्याच्या उत्तर भागातील हुनसगी आणि बैचबाळ खोऱ्यांमध्ये आदिमानवांनी दगडी हत्यारे बनवली, आणि नवाश्मयुगीन शेतकरी व गुराखी यांनी बळ्ळारीजवळील संगनकल्लूसारख्या ठिकाणी राखेचे ढिगारे मागे ठेवले. चित्रदुर्ग जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी येथे महापाषाणयुगीन दफने आणि वसाहतींचे उत्खनन झाले आहे. इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात हा प्रदेश मौर्य साम्राज्याचा भाग होता, आणि येथे सम्राट अशोकाचे अनेक शिलालेख सापडले आहेत. त्यांपैकी मस्की येथील शिलालेखात त्याचा नावानिशी उल्लेख आहे.

मौर्यांनंतर सातवाहनांनी दख्खनच्या काही भागांवर सत्ता गाजवली, आणि चौथ्या शतकात बनवासीचे कदंब या प्रदेशातच मूळ असलेल्या पहिल्या राजवंशांपैकी एक बनले. पश्चिमी गंगांनी तळकाड येथून दक्षिण भागावर राज्य केले, आणि त्यांच्याच काळात दहाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात चावुंडराय नावाच्या मंत्र्याने श्रवणबेळगोळ येथे गोमटेश्वराची भव्य मूर्ती घडवून घेतली. साधारण पाचव्या शतकातील हल्मिडी शिलालेख हा कन्नडमधील सर्वात जुना ज्ञात शिलालेख मानला जातो. सहाव्या ते आठव्या शतकांत बदामीच्या चालुक्यांनी बलाढ्य साम्राज्य उभारले. बदामी येथील त्यांची कातळात कोरलेली लेणी आणि ऐहोळे व युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या पट्टदकल येथील मंदिरे भारतीय मंदिरस्थापत्याच्या सुरुवातीच्या विकासाचे दर्शन घडवतात.

त्यानंतर राष्ट्रकूट आले, आणि मग कल्याणीचे चालुक्य व नंतर होयसळ सत्तेवर आले. होयसळांनी बेलूर, हळेबीडू आणि सोमनाथपूर येथील सुंदर कोरीव मंदिरे मागे ठेवली. बाराव्या शतकात कवी आणि सुधारक बसवण्णा यांनी एक सामाजिक व धार्मिक चळवळ सुरू केली, जिने लिंगायत परंपरेला आकार दिला. 1336 मध्ये हरिहर आणि बुक्क या बंधूंनी विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली, आणि सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला कृष्णदेवरायाच्या काळात ते शिखरावर पोहोचले. 1565 मध्ये तालिकोटच्या लढाईत झालेल्या पराभवामुळे ऱ्हास सुरू होईपर्यंत त्याची राजधानी हंपी ही जगातील महान शहरांपैकी एक होती. तिचे भग्नावशेष आता युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहेत.

उत्तरेकडे बहमनी सल्तनत आणि नंतर विजापूरच्या आदिलशाही राज्यकर्त्यांनी गोल घुमटासारखी भव्य स्मारके उभारली. दक्षिणेत म्हैसूरचे वडेयार बलशाली होत गेले, आणि सोळाव्या शतकात केंपेगौडा यांनी बंगळुरूची स्थापना केली. अठराव्या शतकात हैदर अली आणि त्याचा मुलगा टिपू सुलतान यांनी म्हैसूरला मोठी सत्ता बनवले आणि ब्रिटिशांविरुद्ध चार युद्धे केली. 1799 मध्ये श्रीरंगपट्टणचे रक्षण करताना टिपूचा मृत्यू झाला, आणि त्यानंतर ब्रिटिशांनी वडेयारांना म्हैसूर संस्थानाचे राज्यकर्ते म्हणून पुन्हा स्थापित केले.

वसाहतवादी राजवटीत कन्नडभाषक प्रदेश म्हैसूर राज्य, मुंबई आणि मद्रास प्रांत, निजामाचे हैदराबाद आणि कूर्गचा छोटा प्रांत यांमध्ये विभागलेले होते. 1824 मध्ये कित्तूरच्या राणी चन्नम्मा यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र उठावाचे नेतृत्व केले. या प्रदेशातील लोकांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला, आणि कर्नाटक एकीकरण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जोरदार चळवळीने सर्व कन्नडभाषकांना एकाच राज्यात आणण्यासाठी कार्य केले.

1 नोव्हेंबर 1956 रोजी हे उद्दिष्ट साध्य झाले, जेव्हा राज्य पुनर्रचना कायद्याने हे सर्व प्रदेश एकत्र करून बंगलोर राजधानी असलेले विस्तारित म्हैसूर राज्य निर्माण केले. 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी राज्याचे नाव बदलून कर्नाटक करण्यात आले, आणि हा दिवस दरवर्षी राज्योत्सव म्हणून साजरा केला जातो. 2014 मध्ये राजधानीचे अधिकृत नाव बदलून बंगळुरू करण्यात आले. आज प्रवासी बदामी आणि हंपीपासून म्हैसूर राजवाडा आणि श्रीरंगपट्टणपर्यंत कर्नाटकच्या इतिहासाचा मागोवा घेऊ शकतात.