जम्मू आणि काश्मीर

काश्मीर खोरे आणि आसपासच्या टेकड्यांना फार दीर्घ मानवी इतिहास आहे. श्रीनगरजवळील बुर्झाहोम येथे पुरातत्त्वज्ञांना साधारण इ.स.पू. 3000 पर्यंत मागे जाणारी, खड्ड्यांतील घरे आणि हत्यारे असलेली नवाश्मयुगीन वसाहत सापडली आहे, आणि गुफक्राल येथेही असेच अवशेष सापडले आहेत. स्थानिक परंपरेनुसार हे खोरे एकेकाळी एक मोठे सरोवर होते, आणि प्राचीन सरोवराच्या तळाकडे निर्देश करणारे भूवैज्ञानिकही या कल्पनेला दुजोरा देतात. नंतर काश्मीर मौर्य साम्राज्याच्या प्रभावाखाली आले, आणि बौद्ध परंपरा या प्रदेशाला कुषाण राजा कनिष्क आणि एका मोठ्या बौद्ध संगीतीशी जोडते. श्रीनगरजवळील हारवान येथे एका बौद्ध विहाराचे अवशेष आजही पाहता येतात.

साधारण सातव्या शतकापासून काश्मीरवर अनेक बलशाली हिंदू राजवंशांनी राज्य केले. आठव्या शतकातील कार्कोट राजा ललितादित्य मुक्तापीड एक महान विजेता आणि निर्माता म्हणून स्मरणात आहे, आणि अनंतनागजवळील मार्तंड सूर्य मंदिराचे प्रभावी अवशेष त्याच्या कारकिर्दीशी जोडले जातात. नवव्या शतकात राजा अवंतिवर्मन याने अवंतीपुराची स्थापना केली, जेथे दगडी मंदिरांचे अवशेष आजही महामार्गालगत उभे आहेत. काश्मीर संस्कृत विद्येचे आणि काश्मिरी शैव दर्शनाचे नामवंत केंद्र बनले. बाराव्या शतकात इतिहासकार कल्हण यांनी राजतरंगिणी लिहिली. काश्मीरच्या राजांचे हे पद्यमय इतिवृत्त आजही एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे.

चौदाव्या शतकात शाह मीर राजवंशाने काश्मीर सल्तनतीची स्थापना केली, आणि मीर सय्यद अली हमदानी यांच्यासारख्या सूफी संतांच्या साहाय्याने खोऱ्यात इस्लामचा व्यापक प्रसार झाला. पंधराव्या शतकात राज्य करणारे सुलतान झैनुल आबिदीन आपल्या सहिष्णुतेसाठी आणि शाल विणकाम, पेपर माशे आणि गालिचे बनवणे यांसारख्या हस्तकलांना प्रोत्साहन दिल्याबद्दल स्मरणात आहेत. विविध धर्मांच्या लोकांना पूज्य असलेल्या गूढवादी कवयित्री लल्लेश्वरी म्हणजेच लल देद याच काळाच्या आसपास होऊन गेल्या. 1586 मध्ये मुघल सम्राट अकबराने काश्मीर साम्राज्याला जोडले, आणि नंतर मुघल दरबाराने दल सरोवराच्या काठी शालिमार बाग आणि निशात बाग या पायऱ्यांच्या बागा निर्माण केल्या.

अठराव्या शतकात काश्मीर अफगाण दुर्रानी राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात गेले, आणि 1819 मध्ये महाराजा रणजितसिंह यांच्या शीख साम्राज्याने ते जिंकले. दरम्यान जम्मूमध्ये डोग्रा राजपूत राज्यकर्त्यांचा उदय झाला. पहिल्या इंग्रज-शीख युद्धानंतर 1846 च्या अमृतसरच्या तहाने डोग्रा राज्यकर्ते गुलाबसिंह यांना जम्मू आणि काश्मीर या संयुक्त संस्थानाचे महाराजा म्हणून मान्यता दिली. डोग्रा काळाने जम्मूमध्ये रघुनाथ मंदिर आणि मुबारक मंडी राजवाडा संकुल यांसारखी महत्त्वाची स्थळे मागे ठेवली, आणि तेथे त्याहून जुना बाहू किल्लाही आहे.

1947 मध्ये ब्रिटिश राजवटीच्या अखेरीस महाराजा हरिसिंह यांनी ऑक्टोबर 1947 मध्ये भारतात सामील होण्याच्या विलीनीकरण पत्रावर स्वाक्षरी केली. त्यानंतर संघर्ष झाला, आणि पूर्वीच्या संस्थानाचे काही भाग पाकिस्तानच्या आणि नंतर चीनच्या प्रशासनाखाली गेले, आणि तेव्हापासून हा प्रदेश परस्परविरोधी दाव्यांचा विषय राहिला आहे. भारतात जम्मू आणि काश्मीर हे कलम 370 अंतर्गत विशेष घटनात्मक दर्जा, स्वतःची राज्यघटना आणि दोन राजधान्या असलेले राज्य बनले. शासन उन्हाळ्यात श्रीनगर येथून आणि हिवाळ्यात जम्मू येथून चालत असे.

ऑगस्ट 2019 मध्ये भारतीय संसदेने कलम 370 अंतर्गत दिलेला विशेष दर्जा रद्द केला आणि जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना कायदा मंजूर केला. 31 ऑक्टोबर 2019 रोजी पूर्वीच्या राज्याची दोन केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये पुनर्रचना करण्यात आली: विधानसभा असलेले जम्मू आणि काश्मीर, आणि विधानसभा नसलेले लडाख. श्रीनगर आणि जम्मू या जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशाच्या अनुक्रमे उन्हाळी आणि हिवाळी राजधान्या म्हणून कायम आहेत.