ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨੇੜੇ ਬੁਰਜ਼ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 3000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਬਸਤੀ ਲੱਭੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੋਏ ਵਾਲੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਸੰਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਕਰਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਦੀ ਕਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਝੀਲ ਦੇ ਤਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜਾ ਕਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੋਧੀ ਸੰਗੀਤੀ (ਸਭਾ) ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨੇੜੇ ਹਾਰਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲਗਭਗ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਰਕੋਟ ਰਾਜਾ ਲਲਿਤਾਦਿਤਿਆ ਮੁਕਤਾਪੀੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੰਤਨਾਗ ਨੇੜੇ ਮਾਰਤੰਡ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੰਡਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਵੰਤੀਵਰਮਨ ਨੇ ਅਵੰਤੀਪੁਰਾ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਲਹਣ ਨੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਹੈ।

14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੀਰ ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਹਮਦਾਨੀ ਵਰਗੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲਿਆ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਲਤਾਨ ਜ਼ੈਨੁਲ ਆਬਿਦੀਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਬੁਣਾਈ, ਪੇਪਰ-ਮਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗਲੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਲੱਲ ਦੇਦ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ 1586 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਡੱਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਪੌੜੀਦਾਰ ਬਾਗ਼ ਬਣਵਾਏ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦੁੱਰਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1846 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਨੇ ਡੋਗਰਾ ਸ਼ਾਸਕ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਡੋਗਰਾ ਕਾਲ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕ ਮੰਡੀ ਮਹਿਲ ਸਮੂਹ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾ ਬਾਹੂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਹੈ।

1947 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ (ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸੈਸ਼ਨ) ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਧਾਰਾ 370 ਤਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਦਰਜੇ, ਆਪਣੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਧਾਰਾ 370 ਤਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਾਲਾ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੱਦਾਖ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।