జమ్మూ కశ్మీర్

కశ్మీర్ లోయకు, చుట్టుపక్కల కొండలకు చాలా సుదీర్ఘమైన మానవ చరిత్ర ఉంది. శ్రీనగర్ సమీపంలోని బుర్జహోమ్‌లో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నాటి గుంత నివాసాలు, పనిముట్లతో కూడిన నవీన శిలాయుగపు స్థావరాన్ని వెలికితీశారు. గుఫ్‌క్రాల్‌లో కూడా ఇలాంటి అవశేషాలు లభించాయి. ఈ లోయ ఒకప్పుడు ఒక మహా సరస్సు అని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. ప్రాచీన సరస్సు అడుగుభాగాన్ని చూపుతూ భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు కూడా ఈ భావనను సమర్థిస్తారు. తర్వాత కశ్మీర్ మౌర్య సామ్రాజ్య ప్రభావంలోకి వచ్చింది. బౌద్ధ సంప్రదాయం ఈ ప్రాంతాన్ని కుషాణ రాజు కనిష్కునితో, ఒక ప్రధాన బౌద్ధ సంగీతితో అనుసంధానిస్తుంది. శ్రీనగర్ సమీపంలోని హర్వాన్‌లో ఒక బౌద్ధ విహార అవశేషాలను నేటికీ చూడవచ్చు.

సుమారు 7వ శతాబ్దం నుంచి కశ్మీర్‌ను శక్తివంతమైన హిందూ వంశాలు వరుసగా పాలించాయి. 8వ శతాబ్దపు కార్కోట రాజు లలితాదిత్య ముక్తాపీడుడిని గొప్ప విజేతగా, నిర్మాతగా స్మరిస్తారు. అనంతనాగ్ సమీపంలోని మార్తాండ సూర్య దేవాలయపు ఆకట్టుకునే శిథిలాలు ఆయన పాలనతో ముడిపడి ఉన్నాయి. 9వ శతాబ్దంలో రాజు అవంతివర్మ అవంతిపురాన్ని స్థాపించాడు. అక్కడ రాతి ఆలయాల శిథిలాలు రహదారి పక్కన నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. కశ్మీర్ సంస్కృత విద్యకు, కశ్మీర శైవానికి ప్రఖ్యాత కేంద్రంగా మారింది. 12వ శతాబ్దంలో చరిత్రకారుడు కల్హణుడు కశ్మీర రాజుల పద్య చరిత్ర అయిన రాజతరంగిణిని రచించాడు. ఇది నేటికీ కీలక చారిత్రక ఆధారంగా ఉంది.

14వ శతాబ్దంలో షా మీర్ వంశం కశ్మీర్ సుల్తానుల రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. మీర్ సయ్యద్ అలీ హమదానీ వంటి సూఫీ సాధువుల తోడ్పాటుతో లోయలో ఇస్లాం విస్తృతంగా వ్యాపించింది. 15వ శతాబ్దంలో పాలించిన సుల్తాన్ జైనుల్ ఆబిదీన్‌ను ఆయన సహనశీలతకు, శాలువా నేత, పేపియర్ మాషే, తివాచీల తయారీ వంటి హస్తకళలను ప్రోత్సహించినందుకు స్మరిస్తారు. వివిధ మతాల ప్రజలు గౌరవించే ఆధ్యాత్మిక కవయిత్రి లల్ దేద్ దాదాపు ఈ కాలంలోనే జీవించింది. 1586లో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ కశ్మీర్‌ను విలీనం చేసుకున్నాడు. తర్వాత మొఘల్ ఆస్థానం దాల్ సరస్సు ఒడ్డున షాలిమార్ బాగ్, నిషాత్ బాగ్ అనే అంచెలంచెల ఉద్యానవనాలను నిర్మించింది.

18వ శతాబ్దంలో కశ్మీర్ ఆఫ్ఘన్ దురానీ పాలకుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది. 1819లో మహారాజా రంజిత్ సింగ్ సిక్కు సామ్రాజ్యం దానిని స్వాధీనం చేసుకుంది. ఇదే సమయంలో జమ్మూలో డోగ్రా రాజపుత్ర పాలకులు ప్రాబల్యంలోకి వచ్చారు. మొదటి ఆంగ్లో సిక్కు యుద్ధం తర్వాత 1846 అమృత్‌సర్ ఒప్పందం డోగ్రా పాలకుడు గులాబ్ సింగ్‌ను జమ్మూ కశ్మీర్ సంయుక్త సంస్థానానికి మహారాజాగా గుర్తించింది. డోగ్రా కాలం జమ్మూలో రఘునాథ ఆలయం, ముబారక్ మండీ రాజభవన సముదాయం వంటి ప్రముఖ కట్టడాలను మిగిల్చింది. జమ్మూలో అంతకంటే పాతదైన బాహు కోట కూడా ఉంది.

1947లో బ్రిటిష్ పాలన ముగిసే సమయంలో అక్టోబర్ 1947లో మహారాజా హరి సింగ్ భారతదేశంలో చేరిక పత్రంపై సంతకం చేశారు. ఆ తర్వాత సంఘర్షణ జరిగింది. పూర్వపు సంస్థానంలోని కొన్ని భాగాలు పాకిస్తాన్ పరిపాలనలోకి, తర్వాత చైనా పరిపాలనలోకి వెళ్లాయి. అప్పటి నుంచి ఈ ప్రాంతంపై భిన్నమైన వాదనలు కొనసాగుతున్నాయి. భారతదేశంలో జమ్మూ కశ్మీర్ ఆర్టికల్ 370 కింద ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదా, సొంత రాజ్యాంగం, రెండు రాజధానులు కలిగిన రాష్ట్రంగా మారింది. ప్రభుత్వం వేసవిలో శ్రీనగర్ నుంచి, శీతాకాలంలో జమ్మూ నుంచి పనిచేసేది.

ఆగస్టు 2019లో భారత పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 370 కింద ఇచ్చిన ప్రత్యేక హోదాను రద్దు చేసి, జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని ఆమోదించింది. 31 అక్టోబర్ 2019న పూర్వపు రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. అవి శాసనసభ కలిగిన జమ్మూ కశ్మీర్, శాసనసభ లేని లద్దాఖ్. శ్రీనగర్, జమ్మూ జమ్మూ కశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి వరుసగా వేసవి, శీతాకాల రాజధానులుగా కొనసాగుతున్నాయి.