ગુજરાત

ગુજરાત ભારતમાં સૌથી લાંબો નોંધાયેલો ઇતિહાસ ધરાવતા પ્રદેશોમાંનું એક છે. તે હડપ્પા અથવા સિંધુ ખીણ સભ્યતાનો મહત્વનો પ્રદેશ હતો, જે આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 3જી સહસ્રાબ્દીના મધ્યભાગથી વિકસી હતી. ખંભાતના અખાત પાસેનું લોથલ એક મોટા કુંડ માટે જાણીતું છે, જેને ઘણીવાર ગોદી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને કચ્છના રણમાં એક ટાપુ પર આવેલા ધોળાવીરામાં પ્રભાવશાળી જળાશયો અને પથ્થરનું સ્થાપત્ય છે. 2021માં ધોળાવીરાને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કરવામાં આવ્યું, અને આજે બંને સ્થળોની મુલાકાત લઈ શકાય છે.

ઈ.સ. પૂર્વે 3જી સદીમાં ગુજરાત મૌર્ય સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું. ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં જૂનાગઢ ખાતેની એક મોટી શિલા પર અશોકના શિલાલેખો છે, સાથે જ ઈ.સ.ની 2જી સદીના પશ્ચિમી ક્ષત્રપ શાસક રુદ્રદામાના અને ગુપ્ત સમ્રાટ સ્કંદગુપ્તના પછીના લેખો પણ છે. આશરે ઈ.સ.ની 5મી સદીથી મૈત્રક વંશે વલભીથી શાસન કર્યું, જે વિદ્યાનું જાણીતું કેન્દ્ર બન્યું.

10મી સદીથી ચૌલુક્ય અથવા સોલંકી વંશે અણહિલવાડ પાટણથી શાસન કર્યું અને કળા તથા સ્થાપત્યના સુવર્ણયુગનું સર્જન કર્યું. 11મી સદીની શરૂઆતમાં બંધાયેલું મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર અને પાટણની સમૃદ્ધ કોતરણીવાળી રાણી કી વાવ, જે હવે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે, આ સમયગાળાનાં છે, તેમજ અનેક જૈન મંદિરો પણ. આશરે 1025માં મહમૂદ ગઝનવીએ દરિયાકાંઠે આવેલા સોમનાથ મંદિર પર હુમલો કર્યો, અને સદીઓ દરમિયાન આ મંદિર અનેક વાર ફરીથી બંધાયું છે. જૈન યાત્રાળુઓ આજે પણ પાલિતાણામાં શત્રુંજય પર્વત અને ગિરનાર પરનાં મંદિરનગરો સુધી ચઢાણ કરે છે.

13મી સદીના અંતમાં દિલ્હી સલ્તનતે ગુજરાત પર નિયંત્રણ મેળવ્યું. 15મી સદીની શરૂઆતમાં આ પ્રદેશ સ્વતંત્ર સલ્તનત બન્યો, અને સુલતાન અહમદશાહે 1411માં અમદાવાદની સ્થાપના કરી. મસ્જિદો, પોળો અને કોતરણીવાળાં લાકડાનાં મકાનો ધરાવતું અમદાવાદનું જૂનું કોટવાળું શહેર 2017માં યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સ્થાન પામનારું ભારતનું પ્રથમ શહેર બન્યું. પછીથી સુલતાન મહમૂદ બેગડાએ ચાંપાનેર વિકસાવ્યું, જેના ખંડેરો ચાંપાનેર પાવાગઢ પુરાતત્વ ઉદ્યાનનો ભાગ છે. 1573માં મુઘલ સમ્રાટ અકબરે ગુજરાતને પોતાના સામ્રાજ્યમાં ભેળવ્યું, અને સુરત બંદર સામ્રાજ્યનાં સૌથી વ્યસ્ત બંદરોમાંનું એક બન્યું, જ્યાં 17મી સદીની શરૂઆતમાં અંગ્રેજ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ પોતાની શરૂઆતની વેપારી કોઠી સ્થાપી.

18મી સદીમાં મરાઠાઓએ સમગ્ર ગુજરાતમાં પોતાની સત્તા વિસ્તારી, અને ગાયકવાડ વંશ વડોદરામાં સ્થાપિત થયો. બ્રિટિશ શાસનમાં ગુજરાતના કેટલાક ભાગોનો વહીવટ સીધો મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીના ભાગ તરીકે થતો હતો, જ્યારે સેંકડો રજવાડાં, ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં, સ્થાનિક શાસકો હેઠળ રહ્યાં. ગુજરાતે સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી. મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ 1869માં પોરબંદરમાં થયો હતો, તેમણે અમદાવાદમાં સાબરમતી આશ્રમ સ્થાપ્યો અને 1930માં ત્યાંથી દાંડી સુધીની મીઠાની કૂચ શરૂ કરી. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે 1928માં બારડોલી સત્યાગ્રહનું નેતૃત્વ કર્યું અને પછીથી રજવાડાંઓને ભારતમાં જોડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.

સ્વતંત્રતા પછી રજવાડાંઓને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ રાજ્યોમાં વિલીન કરવામાં આવ્યાં, જે પછીથી મોટા મુંબઈ રાજ્યનો ભાગ બન્યાં. ભાષાવાર રાજ્યો માટેનાં આંદોલનો પછી 1 મે 1960ના રોજ મુંબઈ રાજ્યનું ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં વિભાજન થયું. અમદાવાદ પ્રથમ રાજધાની રહ્યું, અને પછીથી આયોજિત શહેર ગાંધીનગર રાજધાની બન્યું. આજે પ્રવાસીઓ ધોળાવીરા અને લોથલથી લઈને પાટણ, ચાંપાનેર, અમદાવાદ અને પોરબંદર તથા સાબરમતીનાં ગાંધી સ્થળો સુધી આ ઇતિહાસને અનુસરી શકે છે.