బిహార్

ప్రాచీన చరిత్రలో బీహార్ పోషించినంత కీలక పాత్రను భారతదేశంలో చాలా తక్కువ ప్రాంతాలు పోషించాయి. గంగా తీరంలోని చిరాంద్ వంటి పురావస్తు ప్రదేశాలు నవీన శిలాయుగంలో స్థిరమైన వ్యవసాయ సముదాయాలు ఉండేవని చూపిస్తున్నాయి. క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం నాటికి ఈ ప్రాంతంలో శక్తివంతమైన రాజ్యాలు ఉండేవి. వాటిలో మగధ రాజ్యం, వజ్జి సమాఖ్య ఉన్నాయి. వజ్జి రాజధాని వైశాలిని ప్రపంచంలోని తొలి గణతంత్రాలకు ఉదాహరణగా తరచూ పేర్కొంటారు. మగధ మొదటి రాజధాని రాజగృహం (రాజ్‌గీర్). దాని చుట్టూ కొండలు, ప్రాచీన రాతి గోడలు ఉండేవి. వాటి ఆనవాళ్లను నేటికీ గుర్తించవచ్చు.

రెండు ప్రపంచ మతాల ఆవిర్భావంతో బీహార్‌కు గాఢమైన సంబంధం ఉంది. సిద్ధార్థ గౌతముడు బోధ్ గయలో బోధి వృక్షం కింద జ్ఞానోదయం పొంది బుద్ధుడయ్యాడు. తన జీవితంలో చాలా భాగం ఈ ప్రాంతంలోనే బోధనలు చేశాడు. బోధ్ గయలోని మహాబోధి ఆలయం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న బౌద్ధులకు పుణ్యక్షేత్రం. 24వ జైన తీర్థంకరుడైన వర్ధమాన మహావీరుడు వైశాలి సమీపంలో జన్మించి పావాపురిలో నిర్వాణం పొందాడు. పావాపురి నేటికీ ముఖ్యమైన జైన పుణ్యక్షేత్రంగా ఉంది.

మగధ భారతదేశపు తొలి మహా సామ్రాజ్యాలకు కేంద్రంగా ఎదిగింది. రాజధాని నేటి పట్నా అయిన పాటలీపుత్రానికి మారింది. క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దంలో చంద్రగుప్త మౌర్యుడు మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన మనుమడు అశోకుడు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో ఉపఖండంలో చాలా భాగాన్ని పాలించి బౌద్ధ సందేశాన్ని వ్యాప్తి చేశాడు. నునుపుగా మెరుగుపెట్టిన రాతి గదులున్న బరాబర్ గుహలు, పట్నాలోని కుమ్రహార్‌లో తవ్వకాల్లో బయటపడిన స్తంభాల మందిరం మౌర్య కాలపు అవశేషాలు. శతాబ్దాల తర్వాత మగధ కేంద్రంగానే పాలించిన గుప్త వంశం సుమారు క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నుంచి కళలకు, విద్యకు స్వర్ణయుగాన్ని అందించింది. గుప్తుల కాలంలో స్థాపించిన నలంద మహావిహారం ఆసియాలోని గొప్ప విద్యా కేంద్రాల్లో ఒకటిగా ఎదిగి, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ వంటి పండితులను ఆకర్షించింది. దాని శిథిలాలు ఇప్పుడు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. పాల రాజుల కాలంలో విక్రమశిల మరో ప్రసిద్ధ బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయంగా వెలసింది.

12వ శతాబ్దం చివర్లో జరిగిన దాడుల తర్వాత నలంద, విక్రమశిల క్షీణించాయి. ఈ ప్రాంతం ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనలోకి, తర్వాత ప్రాంతీయ పాలకుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. 16వ శతాబ్దంలో ససారాంలో జాగీరు కలిగిన కుటుంబానికి చెందిన షేర్ షా సూరి కొంతకాలం మొఘలులను గద్దె దించి సమర్థవంతమైన పరిపాలనను నెలకొల్పాడు. ససారాంలోని ఆయన భవ్యమైన సమాధి ఇండో ఇస్లామిక్ వాస్తుకళకు అత్యుత్తమ ఉదాహరణల్లో ఒకటి. మొఘలుల కాలంలో పట్నా ఒక ముఖ్యమైన రాష్ట్ర కేంద్రంగా ఉండేది. పదవ సిక్కు గురువు గురు గోవింద్ సింగ్ 1666లో పట్నాలో జన్మించారు. ఆయన జన్మస్థలాన్ని తఖ్త్ శ్రీ పట్నా సాహిబ్ సూచిస్తుంది.

1764లో బక్సార్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సాధించిన విజయంతో బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సాలపై దానికి నియంత్రణ లభించింది. 1857లో జగదీశ్‌పూర్‌కు చెందిన వృద్ధుడైన కున్వర్ సింగ్ బ్రిటిష్ వారిపై పట్టుదలతో తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. 1917లో మహాత్మా గాంధీ నీలిమందు రైతులకు అండగా చంపారన్‌లో భారతదేశంలో తన మొదటి ప్రధాన సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు. ఆ తర్వాత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో బీహార్ బలమైన పాత్ర పోషించింది. భారతదేశపు మొదటి రాష్ట్రపతి అయిన డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ బీహార్‌కు చెందినవారు.

1912లో బీహార్ బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ నుంచి వేరై బీహార్ ఒరిస్సా ప్రావిన్స్‌గా ఏర్పడింది. 1936లో ఒరిస్సా ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ అయింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత పట్నా రాజధానిగా బీహార్ భారతదేశంలో ఒక రాష్ట్రమైంది. 2000లో దాని దక్షిణ జిల్లాలను వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రం జార్ఖండ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. దీంతో బీహార్‌కు ప్రస్తుత సరిహద్దులు ఏర్పడ్డాయి.