अंदमान आणि निकोबार बेटे

अंदमान आणि निकोबार बेटांवर हजारो वर्षांपासून मूळनिवासी लोकांची वस्ती आहे. अंदमानमध्ये ग्रेट अंदमानी, ओंगे, जारवा आणि सेंटिनेली यांचा समावेश होतो, तर निकोबार बेटांवर निकोबारी आणि शोम्पेन लोक राहतात. यांपैकी अनेक समुदाय अलीकडच्या शतकांपर्यंत बाहेरील जगापासून अलिप्त राहत होते, आणि काही आजही तसेच राहतात. त्यांच्या प्रदेशांना कायद्याने संरक्षण आहे, आणि नॉर्थ सेंटिनेल बेटाला भेट देण्यास किंवा आदिवासी राखीव क्षेत्रांमध्ये प्रवेश करण्यास सक्त मनाई आहे.

बंगालचा उपसागर पार करणाऱ्या खलाशांना प्राचीन काळापासून ही बेटे माहीत होती, आणि प्राचीन व मध्ययुगीन प्रवाशांच्या वृत्तांतांमध्ये त्यांचा उल्लेख आढळतो. अकराव्या शतकात चोळ सम्राट पहिला राजेंद्र चोळ याने आग्नेय आशियात प्रसिद्ध नाविक मोहीम काढली, आणि तंजावर येथील त्याच्या कारकिर्दीतील एका शिलालेखात नक्कवरम असा उल्लेख आहे, जो साधारणपणे निकोबार बेटांशी जोडला जातो. अठराव्या शतकात डॅनिश लोकांनी निकोबारमध्ये आपले अस्तित्व निर्माण केले, आणि ऑस्ट्रियानेही तेथे वसाहत करण्याचा अल्पकालीन प्रयत्न केला.

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ब्रिटिशांचे स्वारस्य वाढले. लेफ्टनंट आर्चिबाल्ड ब्लेअर यांनी 1789 मध्ये अंदमानचे सर्वेक्षण केले, आणि ज्या बंदराला पुढे त्यांचेच नाव मिळाले त्या पोर्ट ब्लेअरजवळ एक वसाहत स्थापन करण्यात आली, मात्र रोगराईमुळे काही वर्षांतच ती सोडून देण्यात आली. 1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश परत आले आणि त्यांनी 1858 मध्ये दंडवसाहत स्थापन करून मुख्य भूमीवरून मोठ्या संख्येने कैदी येथे पाठवले. रॉस बेट हे प्रशासकीय मुख्यालय बनले. तेथे चर्च, बेकरी, क्लब आणि अधिकाऱ्यांची घरे होती, आणि आता झाडांच्या मुळांनी वेढलेले त्यांचे अवशेष आजही पाहता येतात. 1859 मध्ये ग्रेट अंदमानी लोक अॅबर्डीनच्या लढाईत ब्रिटिशांशी लढले, आणि 1872 मध्ये व्हाइसरॉय लॉर्ड मेयो यांची बेटांच्या भेटीदरम्यान एका कैद्याने हत्या केली.

मुख्य भूमीवर ही वसाहत काळे पाणी म्हणून ओळखली जाऊ लागली, आणि हे नाव कठोर हद्दपारीचे प्रतीक बनले. पोर्ट ब्लेअरमधील सेल्युलर जेल 1896 ते 1906 दरम्यान बांधण्यात आला. मध्यवर्ती मनोऱ्यापासून बाहेर पसरणाऱ्या विभागांमध्ये त्याच्या एकांत कोठड्या रचलेल्या होत्या. विनायक दामोदर सावरकर आणि बटुकेश्वर दत्त यांच्यासह अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना तेथे कैदेत ठेवण्यात आले होते. आज हा तुरुंग संग्रहालय आणि सायंकाळच्या प्रकाश आणि ध्वनी कार्यक्रमासह राष्ट्रीय स्मारक आहे. आधीच्या एका तुरुंगाचे अवशेष असलेले व्हायपर बेट आणि आशियातील सर्वात जुन्या करवतकारखान्यांपैकी एक असलेली चॅथम सॉ मिल ही इतर ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.

दुसऱ्या महायुद्धात 1942 ते 1945 या काळात जपानी सैन्याने बेटांवर ताबा मिळवला होता, आणि हा काळ स्थानिक रहिवाशांच्या मोठ्या हालअपेष्टांसाठी स्मरणात आहे. डिसेंबर 1943 मध्ये सुभाषचंद्र बोस यांनी पोर्ट ब्लेअरला भेट देऊन भारतीय राष्ट्रध्वज फडकवला, आणि ही बेटे नाममात्र त्यांच्या आझाद हिंद हंगामी सरकारच्या अधिपत्याखाली ठेवण्यात आली. 1945 मध्ये जपानच्या शरणागतीनंतर ब्रिटिश परत आले, आणि त्यानंतर लवकरच दंडवसाहत बंद करण्यात आली.

स्वातंत्र्यानंतर ही बेटे भारताचा भाग बनली, आणि 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी त्यांना नायब राज्यपालांच्या प्रशासनाखालील केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा देण्यात आला. पुढील दशकांत मुख्य भूमीवरून आलेले अनेक लोक येथे स्थायिक झाले. 2004 च्या हिंदी महासागरातील त्सुनामीमुळे, विशेषतः निकोबार समूहात, मोठी जीवितहानी आणि नुकसान झाले. 2018 मध्ये रॉस बेट, नील बेट आणि हॅवलॉक बेट यांचे नामांतर अनुक्रमे नेताजी सुभाषचंद्र बोस द्वीप, शहीद द्वीप आणि स्वराज द्वीप असे करण्यात आले, आणि 2024 मध्ये राजधानी पोर्ट ब्लेअरचे नाव श्री विजयपुरम असे करण्यात आले.