വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയുടെ തെക്കുകിഴക്കേയറ്റത്ത് മ്യാൻമറിനോടും ബംഗ്ലാദേശിനോടും അതിർത്തി പങ്കിടുന്ന, കുത്തനെയുള്ള പച്ചമലകളുടെയും ആഴമേറിയ നദീതടങ്ങളുടെയും നാടാണ് മിസോറം. മിസോ എന്ന് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്ന ഇവിടത്തെ ജനങ്ങളിൽ പരസ്പരബന്ധമുള്ള പല ഗോത്രങ്ങളും സമൂഹങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഛിൻലുങ് എന്ന സ്ഥലത്തുനിന്നാണ് തങ്ങളുടെ പൂർവികരുടെ ഉദ്ഭവമെന്ന് മിസോ വാമൊഴിപാരമ്പര്യം പറയുന്നു. ഇന്നത്തെ മ്യാൻമറിലെ ചിൻ മലകളിലൂടെ കടന്ന് ഇന്നത്തെ മിസോറം പ്രദേശത്ത് താമസമുറപ്പിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെ മിസോ വിഭാഗങ്ങൾ പടിഞ്ഞാറോട്ട് നീങ്ങിയെന്നാണ് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നത്. പഴയ സ്മാരകശിലകളും കൊത്തുപണികളും പല സ്ഥലങ്ങളിലും കാണാം. അനേകം നാട്ടുകല്ലുകളുള്ള ചമ്പായ് ജില്ലയിലെ വാങ്ഛിയ ഒരു പ്രധാന പുരാവസ്തുകേന്ദ്രമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
പരമ്പരാഗത മിസോ സമൂഹം പാരമ്പര്യമായി അധികാരം ലഭിച്ച തലവന്മാർ ഭരിച്ച മലമുകളിലെ ഗ്രാമങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്; അവരിൽ സൈലോ വംശം പ്രത്യേകിച്ച് ശക്തരായി. ഓരോ ഗ്രാമത്തിലും യുവാക്കൾ താമസിക്കുകയും പരിശീലനം നേടുകയും സമൂഹത്തെ സേവിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന സോൾബുക്ക് എന്ന ഒരു പൊതുവസതി ഉണ്ടായിരുന്നു. ജനങ്ങൾ ജൂം എന്നറിയപ്പെടുന്ന മാറ്റക്കൃഷി ചെയ്തിരുന്നു. ആതിഥ്യം, ആത്മത്യാഗം, മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കൽ എന്നീ മൂല്യങ്ങൾ, ത്ലാവ്മ്ങൈഹ്ന എന്ന ആദർശത്തിൽ സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നവ, ഇന്നും മിസോ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഹൃദയമാണ്.
പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കച്ചാർ, സിൽഹെറ്റ് സമതലങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷുകാർ, ഭാഗികമായി ആവാസകേന്ദ്രങ്ങൾക്കും തേയിലത്തോട്ടങ്ങൾക്കും നേരെയുണ്ടായ ആക്രമണങ്ങൾ കാരണം, മലയോര തലവന്മാരുമായി സംഘർഷത്തിലായി. 1871 മുതൽ 1872 വരെ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ലുഷായ് പടയോട്ടം നടത്തി; തുടർന്നുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകൾക്കുശേഷം 1889 മുതൽ 1890 വരെ നടന്ന വിപുലമായ ഒരു സൈനികനീക്കം മലകളെ കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിൻകീഴിലാക്കി. ഐസോളിൽ ഒരു കോട്ട സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; അത് പിന്നീട് പ്രധാന പട്ടണമായി വളർന്നു. 1898ൽ വടക്കും തെക്കുമുള്ള ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്ത് അസമിലെ ലുഷായ് ഹിൽസ് ജില്ലയാക്കി; ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഏറെക്കുറെ ഗ്രാമത്തലവന്മാരിലൂടെത്തന്നെ ഭരണം തുടർന്നു.
1894ൽ ക്രിസ്ത്യൻ മിഷനറിമാരായ ജെ. എച്ച്. ലോറെയ്നും എഫ്. ഡബ്ല്യു. സാവിജും ഇവിടെയെത്തി റോമൻ ലിപി ഉപയോഗിച്ച് മിസോ ഭാഷയ്ക്ക് ഒരു ലിഖിതരൂപം വികസിപ്പിച്ചു. വിദ്യാലയങ്ങളും പള്ളികളും അതിവേഗം വ്യാപിച്ചു; ഏതാനും തലമുറകൾക്കുള്ളിൽ മിസോകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ക്രിസ്ത്യാനികളായി. സാക്ഷരതാനിരക്ക് ഉയർന്ന് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്നവയിലൊന്നായി; ഈ നേട്ടം സംസ്ഥാനം ഇന്നും നിലനിർത്തുന്നു.
സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം ലുഷായ് മലകൾ അസമിലെ ഒരു ജില്ലയായി തുടർന്നു. മിസോ യൂണിയൻ ഒരു പ്രമുഖ രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി; 1950കളിൽ പാരമ്പര്യ തലവന്മാരുടെ ഭരണം അവസാനിപ്പിച്ചു; 1954ൽ ജില്ലയെ മിസോ ജില്ല എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. ഏകദേശം 1959ൽ മുളകൾ പൂത്തതിനെത്തുടർന്ന് എലിശല്യവും മൗതം എന്നറിയപ്പെടുന്ന കടുത്ത ക്ഷാമവുമുണ്ടായി; ദുരിതാശ്വാസ പ്രവർത്തനങ്ങളിലുള്ള അതൃപ്തി മിസോ നാഷണൽ ഫ്രണ്ടിന്റെ ഉദയത്തിന് വഴിയൊരുക്കി. 1966ൽ സായുധ സംഘർഷത്തിന്റെ ഒരു നീണ്ട കാലഘട്ടം ആരംഭിച്ചു. 1972 ജനുവരി 21ന് മിസോറം ഒരു കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശമായി; 1986ൽ മിസോറം സമാധാന ഉടമ്പടി ഒപ്പുവയ്ക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് 1987 ഫെബ്രുവരി 20ന് ഐസോൾ തലസ്ഥാനമായി മിസോറം ഇന്ത്യയിലെ ഒരു പൂർണ സംസ്ഥാനമായി.
ശാന്തമായ പട്ടണങ്ങൾ, ശക്തമായ സാമൂഹികബോധം, കൃഷിക്കായി കാട് വെട്ടിത്തെളിക്കുന്നതിനെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്ന ചപ്ചാർ കുട്ട് പോലുള്ള വർണാഭമായ ഉത്സവങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് ഇന്ന് മിസോറം പ്രസിദ്ധമാണ്. മലമുകളിലെ തലസ്ഥാനമായ ഐസോൾ, റെയിക്കിലെ പൈതൃകഗ്രാമം, മിസോ ജനതയുടെ ആദ്യകാല ചരിത്രത്തിന്റെ ഏറിയ പങ്കും സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന വാങ്ഛിയയിലെയും ചമ്പായിക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ശിലാസ്മാരകങ്ങൾ എന്നിവ യാത്രികർക്ക് സന്ദർശിക്കാം.