પુડુચેરી

પુડુચેરીનો ઇતિહાસ પ્રાચીન હિંદ મહાસાગરના વેપાર સુધી પહોંચે છે. નગરથી થોડા કિલોમીટર દક્ષિણે આવેલા અરિકામેડુમાં પુરાતત્વવિદોને એક વ્યસ્ત વેપારી બંદરના અવશેષો મળ્યા છે, જે આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 2જી સદીથી ઈ.સ.ની 1લી સદી સુધી સમૃદ્ધ રહ્યું. સ્થાનિક રીતે બનાવેલા મણકા અને કાપડની સાથે રોમન માટીનાં વાસણો, દારૂના કુંભ અને કાચ જેવી શોધો દર્શાવે છે કે આ સ્થળનો ભૂમધ્ય સમુદ્રના વિશ્વ સાથે વેપાર હતો. આ પ્રદેશ પ્રારંભિક સંગમ સાહિત્યમાં વર્ણવાયેલા તમિળ દેશનો પણ ભાગ હતો, અને આ વિસ્તાર વૈદિક વિદ્યાના સ્થળ તરીકે જાણીતો હતો.

ત્યાર પછીની સદીઓમાં આ પ્રદેશ દક્ષિણ ભારતની અનેક મહાન સત્તાઓ હેઠળ આવ્યો. કાંચીપુરમના પલ્લવો, ચોળો અને પાંડ્યોએ જુદા જુદા સમયે અહીં શાસન કર્યું, અને આ સમયગાળાના શિલાલેખો અને મંદિરો પ્રદેશમાં અને તેની આસપાસ સચવાયેલાં છે. પછીથી આ પ્રદેશ વિજયનગર સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યો અને ત્યાર બાદ વિવિધ પ્રાદેશિક શાસકો હેઠળ આવ્યો. વરદરાજ પેરુમાળ મંદિર અને વિલિયનૂર તથા બાહૂરનાં મંદિરો જેવાં જૂનાં મંદિરો આ લાંબા તમિળ વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

17મી સદીમાં યુરોપિયન વેપારીઓ આવ્યા. 1674માં ફ્રેન્ચ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ પોંડિચેરીમાં વેપારી મથક સ્થાપ્યું, અને ફ્રાંસ્વા માર્ટિનના સમયમાં તે ભારતમાં મુખ્ય ફ્રેન્ચ વસાહત તરીકે વિકસ્યું. 1693માં ડચ લોકોએ નગર કબજે કર્યું, પરંતુ થોડાં વર્ષો પછી પાછું સોંપ્યું. 18મી સદીમાં ફ્રેન્ચોએ મલબાર કિનારે માહે, આંધ્ર કિનારે યાનમ અને તમિળ કિનારે કરાઈકલ પણ મેળવ્યાં. 18મી સદીના મધ્યમાં ગવર્નર જોસેફ ફ્રાંસ્વા ડુપ્લેના સમયમાં અંગ્રેજો સાથેનાં કર્ણાટક યુદ્ધો દરમિયાન પોંડિચેરી દક્ષિણ ભારતમાં ફ્રેન્ચ મહત્વાકાંક્ષાઓનું મથક બન્યું. 1761માં અંગ્રેજોએ નગર કબજે કર્યું અને તેનો મોટો ભાગ નષ્ટ કર્યો, અને 1816માં આખરે ફ્રાંસને પાછું સોંપાયું તે પહેલાં તે અનેક વાર એકના હાથમાંથી બીજાના હાથમાં ગયું.

ફ્રેન્ચ શાસને નગરની વિશિષ્ટ રચના ઘડી, જેમાં સુઘડ ગ્રિડ જેવી શેરીઓ છે અને એક નહેર ફ્રેન્ચ વિસ્તારને, જે હવે વ્હાઇટ ટાઉન તરીકે ઓળખાય છે, તમિળ વિસ્તારથી અલગ પાડે છે. મુલાકાતીઓ દરિયાકાંઠાના પ્રોમેનેડ પર લટાર મારી શકે છે, ભારતી પાર્કમાં આયી મંડપમ જોઈ શકે છે, અને બેસિલિકા ઓફ ધ સેક્રેડ હાર્ટ તથા નોત્ર દામ દે ઝાંજ જેવાં ચર્ચ, તેમજ મનકુલ વિનાયગર મંદિરની મુલાકાત લઈ શકે છે. ફ્રેન્ચ પ્રદેશ હોવાને કારણે પોંડિચેરી બ્રિટિશ સત્તાધીશોથી બચીને આવતા ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે આશ્રયસ્થાન બન્યું. તમિળ કવિ સુબ્રમણ્ય ભારતી અહીં લગભગ એક દાયકો રહ્યા, અને શ્રી અરવિંદ 1910માં અહીં આવ્યા. 1926માં સ્થપાયેલો શ્રી અરવિંદ આશ્રમ અને 1968માં સ્થપાયેલું નજીકનું આંતરરાષ્ટ્રીય નગર ઓરોવિલ આજે પણ વિશ્વભરમાંથી મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.

ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ફ્રેન્ચ વસાહતો ભારતમાં જોડાય તે માટે ચળવળ ઊભી થઈ. બંગાળના ચંદનનગરે 1949માં આ માટે મતદાન કર્યું. 1954માં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના મતદાન પછી 1 નવેમ્બર 1954ના રોજ પોંડિચેરી, કરાઈકલ, માહે અને યાનમના ફ્રેન્ચ પ્રદેશો ભારતીય વહીવટને સોંપવામાં આવ્યા. 1956માં હસ્તાંતરણની સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા, અને 1962માં આ હસ્તાંતરણ ઔપચારિક રીતે કાયદેસર અમલમાં આવ્યું.

1963માં આ પ્રદેશ પોતાની ચૂંટાયેલી વિધાનસભા ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યો. તે ત્રણ રાજ્યોમાં ફેલાયેલા ચાર અલગ પ્રદેશોનો બનેલો હોવાથી અસામાન્ય છે, તમિલનાડુમાં પુડુચેરી અને કરાઈકલ, કેરળમાં માહે અને આંધ્ર પ્રદેશમાં યાનમ. 2006માં નગર અને પ્રદેશ બંનેનું સત્તાવાર નામ પોંડિચેરીથી બદલીને પુડુચેરી કરવામાં આવ્યું, જે આજે પણ રાજધાની છે.