ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੱਸਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਅਤੀਤ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਥਰਾਟਾਂ (ਫ਼ੌਸਿਲਾਂ) ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪਥਰਾਟ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਸੈਕਟਰ 10 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵਧੀਆ ਪੜਾਅ ਹੈ।
ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮੌਰੀਆ, ਕੁਸ਼ਾਣ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਵਰਗੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਚੰਡੀ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਅਤੇ ਬੁੜੈਲ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਲਹਟੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਟਿਕਾਣਾ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਐਲਬਰਟ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਮੈਥਿਊ ਨੋਵਿਕੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ 1950 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਨੋਵਿਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੰਮ ਸਵਿਸ-ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੀਅਰੇ ਜੈਨਰੇ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਫ਼ਰਾਈ ਅਤੇ ਜੇਨ ਡਰਿਊ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਸੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਲ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕੱਤਰੇਤ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਓਪਨ ਹੈਂਡ (ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੱਥ) ਸਮਾਰਕ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੇ ਵਾਸਤੂ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1953 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲੇ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਸੈਰ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਨਪਸੰਦ ਥਾਂ ਬਣ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੜਕ ਨਿਰੀਖਕ ਨੇਕ ਚੰਦ ਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ, ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਚਰੇ ਤੋਂ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ 1976 ਵਿੱਚ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। ਲੀ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਸੈਂਟਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦਰਜਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕੂਲਾ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਕਸਰ ਟ੍ਰਾਈਸਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ੋਟੋ: Ijon, CC BY-SA 4.0
