ચંદીગઢ

ચંડીગઢ ભારતનાં સૌથી નવાં શહેરોમાંનું એક છે, પરંતુ જે ભૂમિ પર તે વસેલું છે તેનો ભૂતકાળ લાંબો છે. તે શિવાલિક પહાડોની તળેટીમાં આવેલું છે, આ પર્વતમાળા લાખો વર્ષ પહેલાં અહીં રહેતાં પ્રાચીન પ્રાણીઓના અશ્મિઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે. પુરાતત્વવિદોને શહેરમાં અને તેની આસપાસ હડપ્પા સભ્યતા સાથે સંકળાયેલા અવશેષો પણ મળ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે કેટલાંક હજાર વર્ષ પહેલાં અહીં લોકો રહેતા અને ખેતી કરતા હતા. આમાંના કેટલાક અશ્મિઓ અને શોધો સેક્ટર 10માં આવેલા ગવર્નમેન્ટ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલેરીમાં પ્રદર્શિત છે, જે ઇતિહાસપ્રેમીઓ માટે શરૂઆત કરવાનું ઉત્તમ સ્થળ છે.

સદીઓ દરમિયાન આ વિસ્તાર વિશાળ પંજાબ પ્રદેશનો ભાગ રહ્યો અને તેનો ઇતિહાસ પણ તેની સાથે વહેંચાયેલો રહ્યો. તે મૌર્યો, કુષાણો અને ગુપ્તો જેવાં સામ્રાજ્યોના અને પછીથી દિલ્હી સલ્તનત તથા મુઘલોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યો. 18મી અને 19મી સદીમાં પ્રદેશનો મોટો ભાગ સ્થાનિક સરદારો અને શીખ શાસકોના હાથમાં હતો. શહેરનું નામ નજીકના ચંડી મંદિરમાં આવેલા દેવી ચંડીના મંદિર પરથી પડ્યું છે, અને આ વિસ્તારમાં મનીમાજરા અને બુરૈલ જેવાં જૂનાં ગામો અને જાગીરો પણ છે, જેમના જૂના કિલ્લા અને દરવાજા આયોજિત શહેર પહેલાંના સમયનો સંકેત આપે છે.

ચંડીગઢ બાંધવાનો નિર્ણય 1947ના ભારતના વિભાજનમાંથી આવ્યો. પંજાબની ઐતિહાસિક રાજધાની લાહોર પાકિસ્તાનમાં ગઈ, જેનાથી ભારતીય રાજ્ય પૂર્વ પંજાબ રાજધાની વિનાનું રહી ગયું. તળેટીમાં મોટે ભાગે ગ્રામીણ જમીન પર નવા શહેરનું આયોજન થતું હતું ત્યારે શિમલા કામચલાઉ રાજધાની રહ્યું. વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ આ પ્રકલ્પને ભારપૂર્વક ટેકો આપ્યો, કારણ કે તેઓ તેને ભવિષ્ય તરફ જોતા નવા, આધુનિક ભારતનું પ્રતીક માનતા હતા. અમેરિકન નગર આયોજક આલ્બર્ટ મેયર અને સ્થપતિ મેથ્યુ નોવિકીએ પ્રથમ યોજનાઓ તૈયાર કરી, પરંતુ 1950માં વિમાન દુર્ઘટનામાં નોવિકીના મૃત્યુ પછી આ કાર્ય સ્વિસ ફ્રેન્ચ સ્થપતિ લે કોર્બુઝિયેને સોંપવામાં આવ્યું.

1950ના દાયકાની શરૂઆતમાં લે કોર્બુઝિયેએ પિયર જેનરે, મેક્સવેલ ફ્રાય અને જેન ડ્રૂ સાથે મળીને શહેરની રચના કરી. ચંડીગઢને સ્વાવલંબી સેક્ટરોની ગ્રિડ રૂપે વસાવવામાં આવ્યું, જેમાં દરેક સેક્ટરની પોતાની દુકાનો, શાળાઓ અને હરિયાળી જગ્યાઓ છે, અને તે રસ્તાઓના શ્રેણીબદ્ધ માળખાથી અલગ પડે છે. તેના શિખરે કેપિટોલ કોમ્પ્લેક્સ છે, જેમાં સચિવાલય, વિધાનસભા, હાઈકોર્ટ અને ઓપન હેન્ડ સ્મારકનો સમાવેશ થાય છે. 2016માં અનેક દેશોમાં ફેલાયેલા લે કોર્બુઝિયેના સ્થાપત્ય કાર્યની યાદીના ભાગરૂપે કેપિટોલ કોમ્પ્લેક્સને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે સ્થાન મળ્યું. 1953માં શહેરનું પંજાબની રાજધાની તરીકે ઔપચારિક ઉદ્ઘાટન થયું.

આ યોજનાની આસપાસ અન્ય સીમાચિહ્નો પણ વિકસ્યાં. 1950ના દાયકાના અંતમાં એક મોસમી ઝરણા પર બંધ બાંધીને બનાવાયેલું સુખના સરોવર ફરવા અને નૌકાવિહાર માટેનું પ્રિય સ્થળ બન્યું. સરકારી માર્ગ નિરીક્ષક નેકચંદે 1950ના દાયકામાં તૂટેલી ટાઈલ્સ, બોટલો અને ઔદ્યોગિક કચરામાંથી છાનામાના શિલ્પો બનાવવાનું શરૂ કર્યું, અને તેમનું સર્જન 1976માં રોક ગાર્ડન તરીકે લોકો માટે ખુલ્લું મુકાયું. લે કોર્બુઝિયે સેન્ટર શહેરની રચના કેવી રીતે થઈ તેની કથા કહે છે.

ચંડીગઢનો વર્તમાન દરજ્જો 1 નવેમ્બર 1966ના પંજાબના પુનર્ગઠનથી છે, જ્યારે તેના દક્ષિણ ભાગમાંથી હરિયાણા રાજ્યની રચના કરવામાં આવી. ચંડીગઢને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સીધો સંચાલિત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો, અને તે પંજાબ અને હરિયાણા બંનેની સંયુક્ત રાજધાની છે. ત્યાર બાદ પંજાબનું મોહાલી અને હરિયાણાનું પંચકુલા જેવાં પડોશી નગરો તેની સાથે સાથે વિકસ્યાં છે, અને ત્રણેયને સાથે મળીને ઘણીવાર ટ્રાઇસિટી કહેવામાં આવે છે.